📝 6. Sınıf Sosyal Bilgiler: Türk devletleri Ders Notu
6. Sınıf Sosyal Bilgiler: Türk Devletleri
Bu dersimizde, Türklerin Orta Asya'daki ilk devletlerini ve bu devletlerin Türk kültürü ve tarihine olan katkılarını öğreneceğiz. Türklerin kökenleri, yaşam biçimleri ve devlet kurma gelenekleri, ilerleyen dönemlerde kuracakları büyük imparatorlukların temellerini atmıştır.
1. İlk Türk Devletleri ve Kuruldukları Coğrafya
Türklerin bilinen ilk anayurdu Orta Asya'dır. Bu geniş coğrafyada kurulan ilk Türk devletleri şunlardır:
- Asya Hun Devleti (MÖ 220 - MS 216): Türk adıyla kurulan ilk büyük devlettir. Orta Asya'da geniş bir coğrafyaya hakim olmuşlardır. Çin Seddi'nin yapımında etkileri olmuştur.
- Göktürk Devleti (552 - 744): Türk adıyla kurulan ikinci büyük devlettir. Türk adını devlet adı olarak kullanmışlardır. Türk tarihinin ilk milli alfabesi olan Orhun alfabesini kullanmışlardır. Bu alfabe ile yazılan Orhun Yazıtları, Türk dilinin ve tarihinin en eski yazılı kaynaklarıdır.
- Uygur Devleti (744 - 840): Göktürklerden sonra kurulmuşlardır. Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletlerinden biridir. Tarım ve ticaretle uğraşmışlar, şehirler kurmuşlardır. Maniheizm dinini benimsemişler ve bu dinin etkisiyle sanat ve mimaride gelişim göstermişlerdir. Kağıt kullanmışlardır.
2. Türk Devletlerinin Genel Özellikleri
Orta Asya'da kurulan Türk devletlerinin bazı ortak özellikleri bulunmaktadır:
- Devlet Anlayışı: Türklerde "devlet" anlayışı köklüdür. Hükümdarlar "Kağan" veya "Hakan" unvanlarını kullanırdı. Hükümdarlık kut anlayışına dayanırdı, yani Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı.
- Teşkilat Yapısı: Devletler genellikle "İkili Teşkilat" sistemiyle yönetilirdi. Bu sistemde ülkenin doğu kısmı Hakan'ın, batı kısmı ise Hakan'ın kardeşinin veya oğlunun yönetiminde olurdu.
- Geleneksel Yaşam Biçimi: Türkler genellikle göçebe bir yaşam sürdürmüşlerdir. Hayvancılık temel geçim kaynağıydı. Bu durum, onların savaşçı bir toplum olmalarını da etkilemiştir.
- Kültürel Gelişim: Türkler, kendi alfabelerini (Orhun alfabesi gibi) geliştirmişlerdir. Sanat, edebiyat ve mimaride önemli eserler bırakmışlardır.
- Dini İnançlar: Başlangıçta Gök Tanrı inancına bağlıydılar. Zamanla Budizm, Maniheizm, Hristiyanlık ve İslam gibi farklı dinleri benimsemişlerdir.
3. Asya Hun Devleti'nden Örnekler
Asya Hun Devleti, MÖ 1. yüzyılda Hun Hakanı Mete Han döneminde en parlak zamanını yaşamıştır. Mete Han, ordusunu onluk sisteme göre düzenlemiştir. Bu düzenleme, askeri disiplini artırmış ve savaşlarda büyük başarılar elde etmelerini sağlamıştır. Mete Han'ın Çin ordusunu yendiği ve Çin'i vergiye bağladığı bilinmektedir. Bu dönemde Hunlar, Orta Asya'da siyasi bir güç haline gelmişlerdir.
Çözümlü Örnek 1:
Bir Hun kabilesinde 10.000 asker bulunmaktadır. Bu askerler, Mete Han'ın onluk sistemine göre düzenlenirse, kaç tane "onbaşı" ve kaç tane "yüzbaşı" olur?
Çözüm:
Onluk sisteme göre 10 asker bir "on" oluşturur ve bir "onbaşı" bulunur. Bu durumda 10.000 askerde:
Onbaşı sayısı = 10.000 asker / 10 asker/on = 1.000 onbaşı
Her 100 asker bir "yüz" oluşturur ve bir "yüzbaşı" bulunur. Bu durumda 10.000 askerde:
Yüzbaşı sayısı = 10.000 asker / 100 asker/yüz = 100 yüzbaşı
Yani, 1.000 onbaşı ve 100 yüzbaşı olur.
4. Göktürk Devleti ve Orhun Yazıtları
Göktürkler, Türk adını ilk kez devlet adı olarak kullanmışlardır. Türk tarihinde büyük öneme sahip olan Orhun Yazıtları, Göktürkler dönemine aittir. Bu yazıtlar, Türklerin devlet yönetimi, kahramanlıkları ve sosyal hayatları hakkında bilgiler içerir. Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilen bu anıtlar, Türk milletine seslenir ve milli birlik, bağımsızlık gibi değerlerin önemini vurgular.
5. Uygur Devleti ve Yerleşik Hayat
Uygurlar, diğer Türk devletlerinden farklı olarak yerleşik hayata geçmişlerdir. Tarım yapmışlar, sulama kanalları inşa etmişlerdir. Karabalasagun gibi şehirler kurmuşlardır. Maniheizm dinini kabul etmeleriyle birlikte sanat ve mimaride gelişme göstermişlerdir. Kervansaraylar yapmışlar, ticaret yollarını güvence altına almışlardır. Kağıt matbaasını kullanmaları da önemli bir gelişmedir.
Çözümlü Örnek 2:
Bir Uygur köyünde 50 çiftçi tarlalarını ekip biçmektedir. Her bir çiftçi günde ortalama 6 saat çalışarak tarlasını işlemektedir. Bu çiftçilerin toplamda 3 günde kaç saat çalıştığını hesaplayalım.
Çözüm:
Bir çiftçinin 3 günde çalıştığı toplam saat:
3 gün * 6 saat/gün = 18 saat
Tüm çiftçilerin 3 günde çalıştığı toplam saat:
50 çiftçi * 18 saat/çiftçi = 900 saat
Yani, çiftçiler toplamda 900 saat çalışmışlardır.
Bu ilk Türk devletleri, hem kendi dönemlerinde hem de sonraki Türk devletleri için birer örnek teşkil etmişlerdir. Kurdukları teşkilatlar, geliştirdikleri alfabeler, benimseyip yaydıkları kültürler, Türk medeniyetinin temel taşlarını oluşturmuştur.