Söz sanatları ve şiirin biçim özellikleri Ders Notu

Söz Sanatları ve Şiirin Biçim Özellikleri

Şiirler, duyguları, düşünceleri ve hayalleri estetik bir dille anlatan edebi metinlerdir. Şiirleri daha etkili ve anlaşılır kılmak için bazı söz sanatlarından yararlanılır. Ayrıca şiirlerin kendine özgü biçim özellikleri de vardır.

1. Söz Sanatları

Söz sanatları, anlatımı güçlendirmek, zenginleştirmek ve dinleyicide/okuyucuda farklı etkiler uyandırmak için kullanılan dil becerileridir. 5. sınıfta öğreneceğimiz başlıca söz sanatları şunlardır:

a) Benzetme (Teşbih)

Bir varlığın veya kavramın, kendine benzerliği olan başka bir varlık veya kavram aracılığıyla anlatılmasıdır. Benzetmenin dört temel ögesi vardır:

Benzetilen: Zayıf olan öge (Örnek: Ayşe)
Benzeyen: Güçlü olan öge (Örnek: Aslan)
Benzetme Yönü: İki öge arasındaki ortak özellik (Örnek: Cesurluk)
Benzetme Edatı: Gibi, kadar, sanki, misal gibi kelimeler

Örnek: "Aslan gibi cesur askerler savaştı." (Benzetilen: Asker, Benzeyen: Aslan, Benzetme Yönü: Cesurluk, Benzetme Edatı: Gibi)

b) Kişileştirme (Teşhis)

İnsan dışındaki canlı veya cansız varlıklara insana özgü özellikler yüklenmesidir.

Örnek: "Bulutlar ağlıyordu." (Bulutlar insana özgü olan ağlama eylemini gerçekleştiriyor.)
Örnek: "Rüzgar fısıldıyordu." (Rüzgar insana özgü olan fısıldama eylemini gerçekleştiriyor.)

c) Konuşturma (İntak)

İnsan dışındaki varlıkların konuşturulmasıdır. Kişileştirmenin bir ileri aşamasıdır.

Örnek: "Çiçekler birbirine dedi ki: 'Bugün hava ne güzel!'" (Çiçekler insana özgü olan konuşma eylemini gerçekleştiriyor.)
Örnek: "Kuzular annelerine sordu: 'Nereye gidiyoruz?'" (Kuzular insana özgü olan sorma eylemini gerçekleştiriyor.)

d) Zıtlık (Tezat)

Anlamca birbirine tamamen zıt olan iki kavramın bir arada kullanılmasıdır.

Örnek: "Gündüzler uzar, geceler kısalır." (Gündüz ve gece zıt kavramlardır.)
Örnek: "Sevinç ve hüzün bir aradaydı." (Sevinç ve hüzün zıt duygulardır.)

2. Şiirin Biçim Özellikleri

Şiirlerin dış görünüşünü ve yapısını oluşturan unsurlara biçim özellikleri denir. 5. sınıfta temel biçim özelliklerini öğreneceğiz:

a) Mısra (Dize)

Şiiri oluşturan her bir satıra mısra veya dize denir.

Örnek:

Bir
kuş
konmuş
dalına.

(Yukarıdaki dört kelimelik satırların her biri bir mısradır.)

b) Dize (Kıta)

Genellikle dörtlüklerden oluşan şiirlerde, dört mısradan oluşan bölümlere dize veya kıta denir.

Örnek:

Gökyüzünde bir top
Yeryüzünde bir top
Herkes top peşinde
Ne güzel bir top!

(Bu dört mısradan oluşan bölüm bir kıtadır.)

c) Kafiye (Uyak)

Kafiye, şiirde genellikle mısraların sonlarında bulunan, ses benzerliğidir. Kafiyeler şiire ahenk katar.

Tek Kafiye: Sadece tek ses benzerliği olan kafiyedir.
Örnek:

Bahçede bir gül,
Gönlümde bir yol.

(Burada 'ül' ve 'ol' seslerinde benzerlik var ama tek ses benzerliği değil, daha çok tam kafiye örneğidir. 5. sınıfta genellikle tek kafiye ve tam kafiye ayırımı üzerinde durulur. Basit örneklerle ilerlenir.)

Tam Kafiye: İki ses benzerliği olan kafiyedir.
Örnek:

Bir elma yedim,
Olmamış bir elma.

(Burada 'elma' kelimeleri aynıdır ve tam kafiye oluşturur. Daha basit bir örnekle: "Ağaçta durur dal, / Gönlümdedir bu hal." Burada 'al' sesleri tam kafiyedir.)

d) Ritim (Ahenk)

Şiirdeki ses ve vurgu tekrarlarından doğan uyumlu akıştır. Kafiyeler, kelime seçimleri ve mısra düzeni ritim oluşturmaya yardımcı olur.

e) Durak

Şiir okurken anlamı pekiştirmek veya bir nefes almak için mısra içinde yapılan kısa duraklamalardır. Her mısrada bir durak olmak zorunda değildir.

Örnek:

Sana bir / bir / bir / bir / sır / vereceğim.
Gül / ki / dudakların / kan / olsun.

(Burada ' / ' ile gösterilen yerler duraklardır.)