İsimleri niteleyen ve belirten sözcükler Ders Notu

5. Sınıf Türkçe: İsimleri Niteleyen ve Belirten Sözcükler

Türkçede isimler (adlar), tek başlarına kullanıldıklarında akılda belirli bir varlığı canlandırmayabilirler. Bu isimleri daha somut hale getirmek, onları nitelemek (nasıl olduklarını anlatmak) veya belirtmek (hangi isim olduğunu göstermek) için bazı sözcükler kullanırız. Bu sözcükler, isimlerin anlamını zenginleştirir ve cümlede daha net bir şekilde anlaşılmasını sağlar. İsimleri niteleyen ve belirten sözcükler genellikle isimlerden önce gelir.

İsimleri Niteleyen Sözcükler: Niteleme Sıfatları

İsimleri renk, durum, biçim, hareket gibi çeşitli yönlerden niteleyen sözcüklere niteleme sıfatları denir. Niteleme sıfatlarını bulmak için isme "Nasıl?" sorusunu sorarız.

• Örnek 1: Kırmızı araba.
  • Soru: Araba nasıl?
  • Cevap: Kırmızı.
  • Burada "kırmızı" sözcüğü, "araba" ismini nitelemiştir.
• Örnek 2: Büyük ev.
  • Soru: Ev nasıl?
  • Cevap: Büyük.
  • "Büyük" sözcüğü, "ev" ismini nitelemiştir.
• Örnek 3: Koşan çocuk.
  • Soru: Çocuk nasıl?
  • Cevap: Koşan.
  • "Koşan" sözcüğü, "çocuk" ismini nitelemiştir.

Günlük yaşamdan örnekler:

• Soğuk hava (Hava nasıl? Soğuk.)
• Tatlı meyve (Meyve nasıl? Tatlı.)
• Yüksek bina (Bina nasıl? Yüksek.)
• Eski kitap (Kitap nasıl? Eski.)

İsimleri Belirten Sözcükler: Belirtme Sıfatları

İsimleri işaret yoluyla, sayı yoluyla, belirsizlik yoluyla veya soru yoluyla belirten sözcüklere belirtme sıfatları denir. Belirtme sıfatları, niteleme sıfatları gibi "Nasıl?" sorusuna cevap vermezler.

1. İşaret Sıfatları

Varlıkları işaret ederek gösteren sıfatlardır. "Hangi?" sorusuna cevap verirler.

• Bu ev, şu ağaç, o çocuk, öteki oda, beriki sokak.
  • Soru: Hangi ev?
  • Cevap: Bu ev.
  • "Bu" sözcüğü, "ev" ismini işaret yoluyla belirtmiştir.

2. Sayı Sıfatları

Varlıkların sayısını, sıra numarasını, ölçüsünü veya kesrini bildiren sıfatlardır. "Kaç?", "Kaçıncı?", "Ne kadar?" gibi sorulara cevap verirler.

• Asıl Sayı Sıfatları: Varlıkların sayısını kesin olarak bildirir.
  • Üç elma, on kişi, yüz sayfa.
    • Soru: Kaç elma?
    • Cevap: Üç elma.
    • "Üç" sözcüğü, "elma" isminin sayısını belirtmiştir.
• Sıra Sayı Sıfatları: Varlıkların sıra numarasını bildirir. Genellikle "-ıncı, -inci, -uncu, -üncü" ekleriyle yapılır.
  • Birinci gün, ikinci sıra, onuncu kat.
    • Soru: Kaçıncı gün?
    • Cevap: Birinci gün.
    • "Birinci" sözcüğü, "gün" isminin sırasını belirtmiştir.
• Üleştirme Sayı Sıfatları: Varlıkların paylaştırılmasını bildirir. "-ar, -er" ekleriyle yapılır.
  • İkişer kalem, beşerli gruplar.
    • Soru: Kaçar kalem?
    • Cevap: İkişer kalem.
    • "İkişer" sözcüğü, "kalem" isminin üleştirilme biçimini belirtmiştir.
• Kesir Sayı Sıfatları: Varlıkların kesirli miktarını bildirir.
  • Yarım ekmek, çeyrek altın.
    • Soru: Ne kadar ekmek?
    • Cevap: Yarım ekmek.
    • "Yarım" sözcüğü, "ekmek" isminin kesirli miktarını belirtmiştir.

3. Belgisiz Sıfatlar

Varlıkların sayısını, durumunu, rengini tam olarak belirtmeden, üstünkörü bir şekilde bildiren sıfatlardır. "Hangi?" sorusuna net cevap vermezler.

• Bir çocuk, bazı insanlar, birkaç ev, her gün, hiçbir sorun, birçok öğrenci, kimi zaman.
  • Soru: Hangi çocuk?
  • Cevap: Belirsiz bir çocuk.
  • "Bir" sözcüğü burada sayı belirtmek yerine belirsizlik ifade eder.

4. Soru Sıfatları

Sıfat görevinde kullanılarak varlıklarla ilgili soru soran sıfatlardır. Cevapları da sıfat olur.

• Nasıl bir ev istiyorsun? (Cevap: Büyük bir ev.)
• Kaç kişi geldi? (Cevap: On kişi.)
• Hangi kitabı okudun? (Cevap: Şu kitabı.)
• Kaçıncı katta oturuyorsun? (Cevap: Beşinci katta.)

Özet Tablo

Sıfat Türü	Soru	Örnek
Niteleme	Nasıl?	Yeşil ağaç
İşaret	Hangi?	Bu araba
Sayı (Asıl)	Kaç?	Dört mevsim
Sayı (Sıra)	Kaçıncı?	Üçüncü sırada
Sayı (Üleştirme)	Kaçar?	Üçerli gruplar
Sayı (Kesir)	Ne kadar?	Üçte bir pay
Belgisiz	(Net cevap vermez)	Birkaç öğrenci
Soru	(Sıfatla ilgili soru sorar)	Hangi yoldan gidelim?

Önemli Not: "Bir" sözcüğü, bazen sayı sıfatı (kesin sayı bildirir) bazen de belgisiz sıfat (belirsizlik bildirir) olarak kullanılabilir. Cümledeki anlamına bakarak karar vermeliyiz. Örneğin, "Bir elma yedim." cümlesinde "bir" sayı sıfatıdır. "Bir zamanlar..." cümlesinde ise belgisiz sıfattır.