📝 5. Sınıf Türkçe: İsimler ve fiiller Ders Notu
İsimler (Adlar) 📚
Varlıkları, kavramları, duyguları veya düşünceleri karşılayan, onları tanımamızı sağlayan kelimelere isim (ad) denir. İsimler, çevremizdeki her şeyi adlandırmamıza yarar. Bir kelimenin isim olup olmadığını anlamanın en kolay yolu, o kelimenin sonuna "-mak/-mek" mastar eklerini getirmektir. Eğer kelime bu ekleri aldığında anlamsız oluyorsa, o kelime bir isimdir.
İsimlerin Özellikleri
- Varlıklara Verilişlerine Göre: Özel isimler (Ankara, Ali, Türkçe) ve cins isimler (masa, kedi, ağaç) olarak ikiye ayrılır.
- Varlıkların Sayısına Göre: Tekil isimler (kitap), çoğul isimler (-lar/-ler eki alanlar: kitaplar) ve topluluk isimleri (orman, ordu, sınıf) olarak ayrılır.
- Varlıkların Oluşlarına Göre: Somut isimler (beş duyu organımızla algıladıklarımız: hava, taş) ve soyut isimler (duygu ve düşünceler: sevgi, mutluluk) olarak ayrılır.
Örnek: "Okulda arkadaşlarımla oyun oynadık." cümlesindeki "okul", "arkadaş" ve "oyun" kelimeleri birer isimdir. Çünkü bu kelimelere "okulmak" veya "arkadaşmak" diyemeyiz.
Fiiller (Eylemler) 🏃
İş, oluş veya hareket bildiren; bir zaman ve şahsa bağlı olarak çekimlenebilen kelimelere fiil (eylem) denir. Fiiller, cümlede yargı bildiren temel unsurlardır. Bir kelimenin fiil olup olmadığını anlamak için sonuna "-mak" veya "-mek" mastar eklerini getiririz. Eğer kelime bu ekleri aldığında anlamlı bir bütün oluşturuyorsa, o kelime bir fiildir.
Fiil Örnekleri
- İş Bildirenler: Yazmak, okumak, silmek, yemek.
- Oluş Bildirenler: Sararmak, uzamak, yaşlanmak.
- Hareket Bildirenler: Koşmak, yürümek, zıplamak.
Çözümlü Örnekler
| Kelime | İsim mi? Fiil mi? | Neden? |
|---|---|---|
| Gül | Fiil | Gülmek eylemi olduğu için. |
| Yol | İsim | Yolmak (koparmak anlamında değilse) isimdir. |
| Bak | Fiil | Bakmak eylemi olduğu için. |
Önemli Not: Türkçede bazı kelimeler hem isim hem de fiil olarak kullanılabilir. Buna sesteş (eş sesli) kelimeler denir. Örneğin "yüz" kelimesi; bir sayı ismi olarak kullanıldığında isim, denizde hareket etmek anlamında kullanıldığında fiildir.
Uygulama Sorusu
Aşağıdaki cümlelerde geçen fiilleri bulunuz:
- Annem mutfakta yemek pişirdi.
- Çocuklar parkta neşeyle koşuyor.
- Kitabımı masanın üzerine bıraktım.
Çözüm:
- 1. cümlede "pişirdi" (pişirmek) fiildir.
- 2. cümlede "koşuyor" (koşmak) fiildir.
- 3. cümlede "bıraktım" (bırakmak) fiildir.
İsimler ve fiiller arasındaki temel fark, hareket bildirip bildirmemeleridir. İsimler varlıkları tanıtırken, fiiller bu varlıkların yaptığı işleri veya geçirdiği değişimleri anlatır. Bir cümlede yargı bildiren kelime genellikle fiildir.