Eylemler Ders Notu

Eylemler (Fiiller) 📖

Dersimize hoş geldiniz! Bugün Türkçedeki en önemli konulardan biri olan eylemleri (fiilleri) öğreneceğiz. Eylemler, bir işin, oluşun veya hareketin adıdır. Cümlelerde işi yapanı veya yapılanı bildirirler. Fiiller, kip ve kişi ekleri alarak çekimlenir.

Eylem Nedir? 🤔

Eylemler, bir eylemi, durumu veya olayı anlatan kelimelerdir. Genellikle cümlenin sonunda yer alırlar ve cümlenin anlamını tamamlarlar.

• Örnek: Çocuk koşuyor. (Burada 'koşmak' bir eylemdir.)
• Örnek: Kitap okudu. (Burada 'okumak' bir eylemdir.)
• Örnek: Hava soğudu. (Burada 'soğumak' bir oluş eylemidir.)

Eylemlerin Özellikleri

Eylemlerin temel özellikleri şunlardır:

• Anlam Bildirme: Bir iş, oluş veya hareket bildirirler.
• Çekimlenme: Kip ve kişi ekleri alarak farklı zamanlarda ve şahıslara göre değişebilirler.
• Cümledeki Yeri: Genellikle cümlenin sonunda bulunurlar.

Eylemleri Tanıma Yöntemi (Mek-Mak Eki) 💡

Bir kelimenin eylem olup olmadığını anlamanın en kolay yolu, kelimenin sonuna "-mek" veya "-mak" mastar ekini getirmektir. Eğer kelime anlamsız olmuyorsa ve bir iş, oluş veya hareket bildiriyorsa, o kelime bir eylemdir.

• Örnek: Gel -> Gelmek (Anlamlı, eylem)
• Örnek: Yaz -> Yazmak (Anlamlı, eylem)
• Örnek: Güzel -> Güzelmek (Anlamsız, isim)
• Örnek: Ev -> Evlemek (Anlamsız, isim)

Eylemlerin Anlamlarına Göre Türleri

Eylemler, bildirdikleri anlama göre üçe ayrılır:

1. İş (Kılış) Eylemleri

Öznenin kendi isteğiyle yaptığı, bir nesne üzerinde yapılan eylemlerdir. "Ne yapmak?" sorusuna cevap verirler.

• Örnek: Ali mektup yazdı. (Ali ne yaptı? Mektup yazdı. Yazmak bir iştir.)
• Örnek: Kardeşim topu attı. (Kardeşim ne yaptı? Topu attı. Atmak bir iştir.)
• Örnek: Öğretmen tahtaya yazıyor. (Öğretmen ne yapıyor? Tahtaya yazıyor. Yazmak bir iştir.)

2. Oluş Eylemleri

Öznenin kendi kendine, zamanla veya dış etkenlerle geçirdiği durum değişikliklerini anlatan eylemlerdir. Öznenin bir rolü yoktur, eylem kendiliğinden gerçekleşir.

• Örnek: Çocuklar bahçede büyüdü. (Büyümek zamanla kendiliğinden olur.)
• Örnek: Elmalar olgunlaştı. (Olgunlaşmak zamanla gerçekleşen bir durumdur.)
• Örnek: Hava karardı. (Kararmak kendiliğinden olan bir oluşumdur.)
• Örnek: Saçları beyazladı. (Beyazlamak zamanla olan bir oluşumdur.)

3. Durum Eylemleri

Öznenin içinde bulunduğu durumu, halini anlatan eylemlerdir. Öznenin bir iş yapması söz konusu değildir, sadece bir durumda olması anlatılır.

• Örnek: Çocuklar koltukta oturuyor. (Oturmak bir durumdur, iş yapılmıyor.)
• Örnek: Bebek uyuyor. (Uyuyor olmak bir durumdur.)
• Örnek: Masada duruyor. (Duruyor olmak bir durumdur.)
• Örnek: Annem evde bekliyor. (Beklemek bir durumdur.)

Çözümlü Örnekler 📝

Aşağıdaki cümlelerdeki eylemleri bulup türünü belirleyelim:

1. Cümle: Kuşlar gökyüzünde uçuyor.
   • Eylem: uçuyor (uçmak)
   • Tür: Durum eylemi (Kuşun uçma eylemi bir durumu anlatır.)
2. Cümle: Kardeşim ödevini bitirdi.
   • Eylem: bitirdi (bitirmek)
   • Tür: İş eylemi (Kardeşin bir işi tamamlamasıdır.)
3. Cümle: Çiçekler soldu.
   • Eylem: soldu (solmak)
   • Tür: Oluş eylemi (Çiçeklerin zamanla geçirdiği bir durum değişikliğidir.)
4. Cümle: Yarın sinemaya gideceğiz.
   • Eylem: gideceğiz (gitmek)
   • Tür: Durum eylemi (Gitmek, bir yerden bir yere hareket etme durumunu ifade eder.)

Günlük Hayattan Eylemler 🏃‍♀️

Günlük hayatta sürekli eylemler kullanırız:

• Sabahları kalkarız. (Durum)
• Dişimizi fırçalarız. (İş)
• Kahvaltı ederiz. (İş)
• Okula gideriz. (Durum)
• Ders dinleriz. (İş)
• Arkadaşlarla oynarız. (İş)
• Akşam eve geliriz. (Durum)
• Yemek yeriz. (İş)
• Kitap okuruz. (İş)
• Uykuya dalarız. (Oluş)

Önemli Not ❗

Bir kelimenin eylem olup olmadığını anlamak için sonuna "-mek, -mak" ekini getirmek en güvenilir yoldur. Ancak bazı kelimeler "-mek, -mak" alsa da eylem olmayabilir (örneğin "güzelleşmek" kelimesinde "güzel" isimdir ama "güzelleşmek" eylemdir. Bu gibi durumlarda kelimenin anlamı önemlidir.)