İkinci dünya savaşı sonrası türkiye Ders Notu

İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesi, dünya genelinde güç dengelerini değiştirirken Türkiye'nin iç ve dış siyasetinde de köklü dönüşümlere yol açmıştır. Savaşın ardından kurulan yeni dünya düzeninde Türkiye, demokratikleşme adımlarını hızlandırmış ve dış politikada Batı Bloku ile entegrasyon sürecine girmiştir.

🗳️ Çok Partili Siyasi Hayata Geçiş Süreci

Savaş sonrasında totaliter rejimlerin yenilgiye uğraması ve demokratik değerlerin küresel ölçekte yükselmesi, Türkiye'de tek parti yönetiminden çok partili hayata geçişi hızlandırmıştır. Bu sürecin temel iç ve dış dinamikleri şunlardır:

• Dış Etkenler: Türkiye'nin Birleşmiş Milletler (BM) kurucu üyeliğine kabul edilmek istenmesi ve San Francisco Konferansı kararları doğrultusunda demokratik bir yönetim yapısına sahip olma gerekliliği.
• İç Etkenler: Savaş yıllarında uygulanan Varlık Vergisi ve Toprak Mahsulleri Vergisi gibi olağanüstü ekonomik tedbirlerin toplumda yarattığı huzursuzluk ile yeni kurulan sınıfların siyasi temsil talebi.

Demokrat Parti'nin Kurulması ve "Dörtlü Takrir"

Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) içinde Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu görüşülürken parti içinde güçlü bir muhalif grup ortaya çıkmıştır. Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan tarafından sunulan ve parti içi denetimin artırılmasını, demokratik reformların yapılmasını talep eden önergeye "Dörtlü Takrir" adı verilmiştir. Bu önergenin reddedilmesi üzerine bu isimler CHP'den ayrılmış ve \( 7 \) Ocak \( 1946 \)'da Demokrat Parti'yi (DP) kurmuşlardır.

"Yeter! Söz Milletindir!" sloganıyla meydanlara inen Demokrat Parti, Türk siyasi tarihinde geniş kitlelerin desteğini arkasına alan en önemli muhalefet hareketi olmuştur.

1946 ve 1950 Seçimleri

Türkiye'de çok partili dönemin ilk genel seçimleri \( 1946 \) yılında yapılmış, ancak bu seçimlerde uygulanan usuller büyük tartışmalara yol açmıştır. \( 1950 \) seçimleri ise Türk demokrasi tarihi için gerçek bir dönüm noktasıdır.

Özellik	1946 Seçimleri	1950 Seçimleri
Oy Verme Usulü	Açık Oy	Gizli Oy
Sayım Usulü	Gizli Tasnif	Açık Tasnif
Kazanan Parti	CHP	DP (%53 oy oranı ile)

\( 1950 \) seçimleriyle DP'nin iktidara gelmesi, Türk siyasi tarihinde iktidarın kansız ve tamamen demokratik yollarla el değiştirdiği ilk olay olup bu gelişmeye tarih literatüründe "Beyaz İhtilal" denilmiştir.

🌍 İkinci Dünya Savaşı Sonrası Türk Dış Politikası

Savaşın hemen ardından Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin (SSCB) Türkiye'den Kars ve Ardahan'ı talep etmesi, ayrıca Boğazlar'da askeri üs istemesi Türkiye'yi ciddi bir güvenlik arayışına itmiştir. Bu durum Türkiye'nin Batı Bloku'na yaklaşmasını hızlandırmıştır.

1. Truman Doktrini (\( 1947 \))

ABD Başkanı Harry Truman tarafından ilan edilen bu doktrin ile Sovyet tehdidi altındaki Türkiye ve Yunanistan'a askeri ve ekonomik yardım yapılması kararlaştırılmıştır. Türkiye bu kapsamda \( 100 \) milyon dolar askeri yardım almıştır.

2. Marshall Planı (\( 1948 \))

Avrupa'nın ekonomik olarak yeniden kalkınmasını ve komünizme karşı direnç kazanmasını amaçlayan bu plana Türkiye de dahil edilmiştir. Tarımda makineleşme, traktör sayısının artması ve karayolu yapımı bu yardımlarla hız kazanmıştır.

3. Kore Savaşı ve NATO'ya Giriş (\( 1952 \))

Türkiye, Batı ittifakına ve özellikle NATO'ya (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü) üye olabilmek için \( 1950 \) yılında başlayan Kore Savaşı'na Birleşmiş Milletler gücü bünyesinde asker göndermiştir. Türk tugayının Kore'deki üstün askeri başarısı ve gösterdiği kahramanlıklar, Türkiye'nin \( 1952 \) yılında NATO'ya resmen üye kabul edilmesini sağlamıştır.

📝 Çözümlü Örnek Sorular

Soru 1: İkinci Dünya Savaşı sonrasında Türkiye'nin çok partili hayata geçişinde aşağıdakilerden hangisinin dış etkisi en belirgindir?

A) Sovyetler Birliği'nin toprak talepleri
B) Birleşmiş Milletler Teşkilatı'na kurucu üye olma isteği
C) Marshall Planı yardımlarından yararlanma şartı
D) Balkan Antantı'nın yenilenmek istenmesi
E) Sadabat Paktı'nın önemini kaybetmesi

Çözüm: Türkiye, İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan Birleşmiş Milletler (BM) Teşkilatı'nın kurucu üyeleri arasında yer almak istemiştir. BM Anayasası'nı imzalayan ve San Francisco Konferansı'na katılan devletlerin demokratik yönetimlere sahip olması yönündeki küresel eğilim, Türkiye'nin çok partili hayata geçişini doğrudan hızlandırmıştır. Doğru cevap B seçeneğidir.

Soru 2: 1950 yılında yapılan genel seçimlerde uygulanan "gizli oy, açık tasnif" yöntemiyle iktidarın CHP'den DP'ye geçmesi olayı Türk siyasi tarihinde hangi isimle adlandırılmıştır?

A) Dörtlü Takrir
B) Beyaz İhtilal
C) Dokuz Umde
D) Hürriyet Misakı
E) Millet Mektepleri

Çözüm: \( 14 \) Mayıs \( 1950 \) seçimlerinde halkın hür iradesiyle ve demokratik kurallarla iktidarın sorunsuz bir şekilde el değiştirmesi, Türk demokrasi tarihindeki önemi nedeniyle "Beyaz İhtilal" olarak adlandırılmıştır. Doğru cevap B seçeneğidir.