Batı Cephesi, Atatürk İlke Ve İnkılapları, Çok Partili Sisteme Geçişin Başarısız Olması Ders Notu

Bu ders notunda, Kurtuluş Savaşı'nın kilit cephelerinden Batı Cephesi'ndeki önemli muharebeler, Türkiye Cumhuriyeti'nin temelini oluşturan Atatürk İlke ve İnkılapları ile Cumhuriyet dönemindeki çok partili siyasi hayata geçiş denemelerinin neden başarısız olduğu detaylı bir şekilde incelenecektir.

Batı Cephesi ⚔️

Kurtuluş Savaşı'nda en şiddetli mücadelelerin yaşandığı cephedir. Yunanistan'ın, Sevr Antlaşması'nı Türklere zorla kabul ettirmek ve Batı Anadolu'yu ilhak etmek amacıyla saldırıları bu cephede yoğunlaşmıştır.

Batı Cephesi'ndeki Önemli Savaşlar

• I. İnönü Muharebesi (6-10 Ocak 1921):
  • TBMM düzenli ordularının kazandığı ilk zaferdir.
  • Bu zaferin ardından Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası) kabul edildi.
  • Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması imzalandı.
  • Afganistan ile Dostluk Antlaşması yapıldı.
  • Londra Konferansı'na çağrıldık.
• II. İnönü Muharebesi (23 Mart - 1 Nisan 1921):
  • TBMM düzenli ordularının ikinci önemli zaferidir.
  • Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa'ya çektiği telgrafta "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz!" diyerek zaferin önemini vurgulamıştır.
• Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (10-24 Temmuz 1921):
  • Düzenli ordunun yenildiği tek savaştır.
  • Türk ordusu, daha fazla kayıp vermemek için Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmiştir.
  • Bu yenilgi üzerine Mustafa Kemal Paşa'ya Başkomutanlık Yetkisi verildi ve Tekâlif-i Milliye Emirleri yayınlandı.
• Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921):
  • "Melhame-i Kübra" (Büyük Kıyım) olarak da bilinir.
  • Mustafa Kemal Paşa'nın "Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." emriyle topyekûn savunma yapılmıştır.
  • Türk ordusunun zaferiyle sonuçlandı ve Yunan ordusunun taarruz gücü kırıldı.
  • Mustafa Kemal Paşa'ya TBMM tarafından Gazi unvanı ve Mareşal rütbesi verildi.
  • Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı.
  • Kars Antlaşması ile Doğu sınırı kesinleşti.
• Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26 Ağustos - 9 Eylül 1922):
  • Türk ordusunun son ve kesin zaferiyle sonuçlanan taarruz savaşıdır.
  • Mustafa Kemal Paşa'nın "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!" emriyle başlamıştır.
  • Yunan ordusu tamamen Anadolu'dan çıkarıldı.

Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)

Büyük Taarruz'un ardından İtilaf Devletleri ile TBMM Hükümeti arasında imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Kurtuluş Savaşı'nın sıcak çatışma dönemi sona ermiş, diplomatik süreç başlamıştır. Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan TBMM'ye bırakılmıştır.

Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)

Mudanya Ateşkes Antlaşması'nın ardından İsviçre'nin Lozan şehrinde imzalanmıştır. Bu antlaşma ile yeni Türk Devleti'nin bağımsızlığı ve uluslararası alandaki varlığı resmen tanınmıştır. Türkiye'nin bugünkü sınırları büyük ölçüde belirlenmiştir.

Atatürk İlke Ve İnkılapları 🇹🇷

Atatürk ilke ve inkılapları, Türkiye Cumhuriyeti'nin çağdaşlaşma ve modernleşme sürecini yönlendiren temel prensipler ve uygulamalardır.

Atatürk İlkeleri

Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Laiklik, Devletçilik ve İnkılapçılık olmak üzere altı temel ilkeden oluşur.

İlke	Kısa Tanımı	Anahtar Kavramlar
Cumhuriyetçilik	Egemenliğin millete ait olduğu yönetim biçimi.	Milli egemenlik, seçme ve seçilme, demokrasi.
Milliyetçilik	Ortak bir vatan, dil ve kültür etrafında birleşme.	Milli birlik ve beraberlik, bağımsızlık, Türkçe.
Halkçılık	Hukuk önünde eşitlik, ayrıcalıkların reddi.	Eşitlik, sosyal adalet, ayrıcalıksız toplum.
Laiklik	Din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması.	Akılcılık, bilimsellik, vicdan özgürlüğü.
Devletçilik	Ekonomik gelişmede devletin öncü rolü.	Planlı ekonomi, yatırım, kalkınma.
İnkılapçılık	Çağdaşlaşma ve sürekli yenilik.	Dinamizm, batılılaşma, modernleşme.

Atatürk İnkılapları

Atatürk ilkeleri doğrultusunda yapılan yenilikler ve düzenlemelerdir.

• Siyasi Alanda Yapılan İnkılaplar:
  • Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922)
  • Ankara'nın başkent olması (13 Ekim 1923)
  • Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923)
  • Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924)
• Hukuk Alanında Yapılan İnkılaplar:
  • Şer'iye mahkemelerinin kapatılması (3 Mart 1924)
  • Türk Medeni Kanunu'nun kabulü (17 Şubat 1926)
  • Ceza Kanunu, Ticaret Kanunu gibi kanunların çıkarılması
• Eğitim ve Kültür Alanında Yapılan İnkılaplar:
  • Tevhid-i Tedrisat Kanunu (Öğretim Birliği) (3 Mart 1924)
  • Yeni Türk Harflerinin kabulü (Harf İnkılabı) (1 Kasım 1928)
  • Millet Mekteplerinin açılması (1928)
  • Türk Tarih Kurumu (1931) ve Türk Dil Kurumu'nun (1932) kurulması
  • Üniversite Reformu (1933)
• Toplumsal Alanda Yapılan İnkılaplar:
  • Şapka ve Kıyafet İnkılabı (25 Kasım 1925)
  • Tekke, Zaviye ve Türbelerin kapatılması (30 Kasım 1925)
  • Uluslararası Saat ve Takvimin kabulü (1925)
  • Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934)
  • Kadınlara siyasal haklar tanınması (Belediye seçimleri 1930, muhtarlık 1933, milletvekilliği 1934)
• Ekonomi Alanında Yapılan İnkılaplar:
  • İzmir İktisat Kongresi (1923)
  • Aşar vergisinin kaldırılması (1925)
  • Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927)
  • Birinci ve İkinci Beş Yıllık Sanayi Planları
  • Tarım Kredi Kooperatifleri ve Ziraat Bankası'nın geliştirilmesi

Çok Partili Sisteme Geçişin Başarısız Olması 📉

Mustafa Kemal Atatürk'ün isteği ve cumhuriyetin demokrasi anlayışına uygun olarak, farklı görüşlerin temsil edilebilmesi amacıyla çok partili siyasi hayata geçiş denemeleri yapılmıştır.

Çok Partili Hayata Geçiş Denemelerinin Nedenleri

• Demokrasinin gereği olarak farklı görüşlerin mecliste temsil edilmesi isteği.
• Hükümet denetimini sağlamak ve eleştiri mekanizmasını oluşturmak.
• Milli iradenin daha geniş bir şekilde yansımasını sağlamak.

Kurulan Siyasi Partiler ve Sonuçları

Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF), 9 Eylül 1923'te kurulmuş ve Cumhuriyet döneminin ilk partisi olmuştur. Çok partili hayata geçiş denemeleri ise şu partilerle yaşanmıştır:

1. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF)

• Kuruluşu: 17 Kasım 1924'te, Cumhuriyet Halk Fırkası'ndan ayrılan Kazım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele ve Adnan Adıvar gibi önemli komutanlar tarafından kurulmuştur.
• Programı: Ekonomide liberalizmi, dinde ise serbestliği savunmuştur.
• Kapatılma Nedenleri:
  • Kısa sürede, inkılaplara karşı olanların ve eski düzene özlem duyanların toplandığı bir merkez haline gelmiştir.
  • Şeyh Sait İsyanı (1925) ile ilişkilendirildi. İsyanın bastırılması için çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu'na dayanılarak 5 Haziran 1925'te kapatıldı.

2. Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF)

• Kuruluşu: 12 Ağustos 1930'da, Mustafa Kemal Atatürk'ün isteği üzerine Fethi Okyar tarafından kurulmuştur.
• Amacı: Hükümeti denetlemek, ülkedeki ekonomik sıkıntılara çözüm aramak ve halkın farklı görüşlerini meclise taşımaktı.
• Programı: Ekonomide liberalizmi, dış politikada barışçılığı savunmuştur. Laiklik ilkesine bağlı kalacağını açıklamıştır.
• Kapatılma Nedenleri:
  • Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nda olduğu gibi, kısa sürede inkılap karşıtlarının ve rejim muhaliflerinin toplandığı bir merkez haline geldi.
  • Parti içinde istenmeyen olayların yaşanması ve laiklik karşıtı söylemlerin ortaya çıkması üzerine Fethi Okyar, partinin kuruluş amacından saptığını görerek 17 Kasım 1930'da partiyi feshetmiştir.
  • Partinin kapatılmasından kısa bir süre sonra Menemen Olayı (1930) yaşanması, çok partili hayata geçiş için henüz uygun ortamın olmadığını gösterdi.

Çok Partili Hayata Geçiş Denemelerinin Başarısız Olma Nedenleri

• Toplumun henüz demokrasi kültürüne tam olarak hazır olmaması.
• Cumhuriyet rejimine ve yapılan inkılaplara karşı olanların, yeni kurulan partileri bir muhalefet odağı olarak kullanma eğilimi.
• İç ve dış tehditlerin devam etmesi (Şeyh Sait İsyanı, Menemen Olayı gibi).
• Tek dereceli seçim sisteminin henüz olgunlaşmamış olması.
• Partilerin programlarında inkılaplara karşı olmamalarına rağmen, tabanlarında inkılap karşıtlarının toplanması.