1930 yılında türkiye, libya, kıbrıs, ingiltere, sscb ve abd'de yaşananlar Ders Notu

1930 yılı, hem Türkiye Cumhuriyeti'nin iç ve dış politikasında köklü dönüşümlerin yaşandığı hem de 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın (Büyük Buhran) etkilerinin tüm küresel güçler üzerinde hissettirildiği kritik bir eşiktir. Bu dönemde Türkiye'de demokratikleşme adımları ve ekonomik tedbirler ön plana çıkarken, dünya genelinde siyasi ve askeri dengeler yeniden şekillenmiştir.

🇹🇷 1. 1930 Yılında Türkiye’de Yaşanan Gelişmeler

12. sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük müfredatı kapsamında 1930 yılı Türkiye'de siyasi, hukuki ve diplomatik açıdan büyük değişimlerin yaşandığı bir yıldır.

A. İç Politika ve Toplumsal Gelişmeler

• Kadınlara Siyasi Hakların Verilmesi: 3 Nisan 1930 tarihinde kabul edilen Belediye Kanunu ile Türk kadınlarına belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır. Bu gelişme, kadınların siyasal hayata katılımında ilk büyük adımdır.
• Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın Kurulması ve Feshi: Çok partili hayata geçişin ikinci denemesi olarak Mustafa Kemal Paşa'nın teşvikiyle Ali Fethi Okyar tarafından 12 Ağustos 1930'da kurulmuştur. Ancak partinin rejim karşıtlarının odağı haline gelmesi üzerine Fethi Bey, 17 Kasım 1930'da partisini feshetmiştir.
• Menemen Olayı (23 Aralık 1930): İzmir'in Menemen ilçesinde Derviş Mehmet ve müritlerinin başlattığı irtica yanlısı isyanda Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay şehit edilmiştir. Bu olay, laik cumhuriyete karşı yapılmış doğrudan bir tehdit olarak değerlendirilmiş ve sıkıyönetim ilan edilmiştir.
• T.C. Merkez Bankası'nın Kuruluşu: Türk parasının değerini korumak ve para basma imtiyazını tek elde toplamak amacıyla 11 Haziran 1930'da çıkarılan kanunla Merkez Bankası kurulmuştur.

B. Dış Politika Gelişmeleri

• Türkiye - Yunanistan Ahali Sözleşmesi (10 Haziran 1930): İki ülke arasındaki en büyük sorun olan Nüfus Mübadelesi ve "Etabli" (yerleşik) kavramı çözüme kavuşturulmuştur. İki ülke ilişkileri yumuşamış, Yunanistan Başbakanı Eleftherios Venizelos 1930 Ekim ayında Ankara'yı ziyaret etmiştir.

🌍 2. 1930 Yılında Dünya Devletlerinde Yaşananlar

🇺🇸 ABD ve 🇬🇧 İngiltere: Büyük Bunalım ve Silahsızlanma Arayışları

1929 yılında Wall Street'te başlayan ekonomik kriz, 1930'da tüm kapitalist devletleri sarsmıştır.

• ABD: Başkan Herbert Hoover döneminde, iç piyasayı korumak amacıyla 1930'da Smoot-Hawley Tarife Yasası çıkarılmıştır. İthalat vergilerinin aşırı yükseltilmesi uluslararası ticareti kitlemiş ve küresel ticaret daralması %50 oranını aşmıştır.
• İngiltere ve Londra Deniz Antlaşması: 1930 yılında İngiltere, ABD, Japonya, Fransa ve İtalya'nın katılımıyla Londra Deniz Silahsızlanması Konferansı düzenlenmiş; donanma güçlerinin sınırlandırılması hedeflenmiştir.

🇱🇾 Libya: Ömer Muhtar ve İtalyan İşgaline Karşı Direniş

Faşist Benito Mussolini yönetimindeki İtalya, Libya'daki Senusi direnişini tamamen kırmak için 1930 yılında General Rodolfo Graziani'yi bölgeye atamıştır. Graziani dönemiyle birlikte halk toplama kamplarına kapatılmış, Mısır sınırı tel örgülerle çekilerek dış yardım engellenmiştir. Çöl Aslanı Ömer Muhtar önderliğindeki Libya halk direnişi 1930 yılında en ağır şartlar altında mücadelesini sürdürmüştür.

🇨🇾 Kıbrıs: İngiliz Sömürge Yönetimi Baskısı

1925'te adayı resmen taç sömürgesi (Crown Colony) ilan eden İngiltere, 1930 yılında vergi yükünü artırmış ve yerel meclis üzerindeki denetimini sıkılaştırmıştır. Bu durum, adadaki Türkler ile Yunanistan'a bağlanma (Enosis) hayali kuran Rumlar arasındaki gerginliği artırmış, 1931 yılında çıkacak büyük Rum isyanının zeminini hazırlamıştır.

🇷🇺 SSCB: Kollektifleştirme ve Sanayileşme Hamlesi

Joseph Stalin liderliğindeki Sovyetler Birliği, 1928-1932 yılları arasındaki I. Beş Yıllık Sanayileşme Planı'nı uygulamaya devam etmiştir. 1930 yılı SSCB için radikal toplumsal ve ekonomik dönüşümlerin yılı olmuştur:

Uygulama	Amacı	1930 Yılındaki Etkisi
Kollektifleştirme (Kolkhoz)	Küçük köylü mülklerini birleştirip devlet kontrolünde büyük çiftlikler kurmak.	Köylülerin direnişiyle karşılaştı, tarımsal üretimde geçici düşüş yaşandı.
Kulak Sınıfının Tasfiyesi	Zengin köylülerin (Kulak) ekonomik gücünü kırmak.	Binlerce mülk devletleştirildi ve kırsalda devlet otoritesi tam sağlandı.

✏️ Öğrenme Pekiştirme ve Analiz Soruları

Örnek Soru 1: Türkiye'de 1930 yılında yaşanan Menemen Olayı ve Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılması gelişmeleri birlikte değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

A) Dış politikadaki sorunların çözümsüz kaldığına
B) Toplumun henüz çok partili demokratik yaşama hazır olmadığına
C) Devletçilik ilkesinden vazgeçildiğine
D) Kadınların siyasi haklarının geri alındığına

Çözüm: Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın rejim karşıtlarının toplanma yeri haline gelmesi ve ardından Menemen Olayı'nın yaşanması, cumhuriyet rejimine karşı tehditlerin devam ettiğini ve çok partili hayata geçiş ortamının henüz oluşmadığını gösterir. Doğru cevap B seçeneğidir.

Örnek Soru 2: 1930 yılında ABD'nin kabul ettiği Smoot-Hawley Tarife Yasası'nın küresel ekonomideki temel sonucu ne olmuştur?

Çözüm: ABD'nin gümrük vergilerini artırması üzerine diğer devletler de korumacı misilleme tarifeleri uygulamış, bu durum uluslararası ticaret hacminin daralmasına ve 1929 Büyük Buhranı'nın derinleşmesine yol açmıştır.