21. yüzyılın eşiğinde türkiye ve dünya Ders Notu

Soğuk Savaş Dönemi'nin sona ermesi ve 1991 yılında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin (SSCB) dağılması, 20. yüzyılın sonlarında küresel güç dengelerini kökten değiştirmiştir. Doğu Bloku'nun çöküşüyle birlikte iki kutuplu dünya düzeni yerini ABD'nin merkezde olduğu tek kutuplu veya çok merkezli yeni bir jeopolitik yapıya bırakmıştır. Bu süreçte Orta Asya, Kafkasya, Balkanlar ve Orta Doğu'da büyük siyasi değişimler yaşanmış, Türkiye bölgesel bir güç olarak yeni sorumluluklarla karşı karşıya kalmıştır.

🌐 SSCB'nin Dağılması ve Türk Cumhuriyetleri

1985 yılında SSCB yönetimine gelen Mihail Gorbaçov'un uyguladığı Glasnost (Açıklık) ve Perestroyka (Yeniden Yapılanma) politikaları, birliğin dağılma sürecini hızlandırmıştır. 1991 yılında SSCB'nin resmen tarih sahnesinden çekilmesiyle Orta Asya ve Kafkasya'da dost ve kardeş Türk cumhuriyetleri bağımsızlıklarını ilan etmiştir.

Devlet	Bağımsızlık Yılı	İlk Cumhurbaşkanı
Azerbaycan	1991	Ebulfez Elçibey
Kazakistan	1991	Nursultan Nazarbayev
Özbekistan	1991	İslam Kerimov
Kırgızistan	1991	Askar Akayev
Türkmenistan	1991	Sapadurmurat Niyazov

Türkiye, bağımsızlığını kazanan bu devletleri tanıyan ilk ülke olmuştur. Bölgesel iş birliğini geliştirmek ve kültürel bağları güçlendirmek amacıyla şu kurumlar kurulmuştur:

• TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı - 1992): Gelişmekte olan ülkelere kalkınma yardımı sağlamak ve Türk cumhuriyetleriyle ekonomik, sosyal ve kültürel iş birliğini yürütmek amacıyla kurulmuştur.
• TÜRKSOY (Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı - 1993): Türk dünyasının ortak dil, tarih ve kültürünü araştırmak, geliştirmek ve dünyaya tanıtmak için faaliyet göstermektedir.

⚔️ Balkanlar ve Orta Doğu'daki Krizler

1. Yugoslavya'nın Dağılması ve Bosna Savaşı

Soğuk Savaş sonrası Balkanlar'da yaşanan en büyük trajedi Yugoslavya'nın parçalanmasıdır. 1992-1995 yılları arasında gerçekleşen Bosna Savaşı sırasında Sırplar, Boşnaklara yönelik büyük bir soykırım gerçekleştirmiştir. Srebrenitsa Katliamı bu dönemin en acı olayıdır. Bosna-Hersek'in bağımsızlık mücadelesinin lideri Aliya İzzetbegoviç ("Bilge Kral") önderliğinde direniş sürdürülmüş ve savaş 1995 yılında imzalanan Dayton Antlaşması ile sona ermiştir.

2. I. Körfez Savaşı (1990-1991)

Irak lideri Saddam Hüseyin'in 1990 yılında Kuveyt'i işgal etmesi üzerine ABD öncülüğündeki Koalisyon Güçleri Irak'a müdahale etmiştir. Türkiye, Birleşmiş Milletler kararlarına uyarak Kerkük-Yumurtalık Petrol Boru Hattı'nı kapatmış ve müttefiklere İncirlik Üssü'nü kullanma izni vermiştir. Savaş sonrası Irak'ın kuzeyinden Türkiye sınırına büyük bir göç dalgası yaşanmıştır.

Önemli Not: Soğuk Savaş sonrasında Türkiye, hem Balkanlar'da hem de Orta Doğu'da yaşanan krizlerde Barış Gücü bünyesinde aktif askeri ve diplomatik roller üstlenmiştir.

🇹🇷 1990 Sonrası Türkiye'deki Gelişmeler

21. yüzyılın eşiğinde Türkiye, iç ve dış politikada önemli değişimler geçirmiştir:

• Ekonomik Krizler: 1994 ve 2001 yıllarında yaşanan derin ekonomik krizler, Türk ekonomisinde yapısal reformların yapılmasına (BDDK'nin kurulması, güçlü ekonomiye geçiş programı) zemin hazırlamıştır. Sektörel daralmalar sonucu enflasyon oranları zaman zaman %100 seviyelerine yaklaşmıştır.
• GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi): Fırat ve Dicle nehirleri üzerinde barajlar ve sulama kanalları yapılarak bölgenin sosyo-ekonomik açıdan kalkınması hedeflenmiştir. Atatürk Barajı bu projenin en önemli ayağıdır.
• Avrupa Birliği Süreci: 1996 yılında Gümrük Birliği'ne girilmiş, 1999 Helsinki Zirvesi'nde Türkiye'ye aday ülke statüsü verilmiştir.

📝 Örnek Sınav Soruları ve Çözümleri

Soru 1: SSCB'nin dağılması sonrasında bağımsızlığını kazanan Türk cumhuriyetleri ile Türkiye arasındaki sosyo-kültürel ve ekonomik ilişkileri geliştirmek amacıyla 1992 yılında kurulan teşkilat aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: 1992 yılında kurulan ve özellikle kalkınma projeleri ile sosyo-kültürel iş birliğini hedefleyen kurum TİKA'dır (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı). Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY) ise 1993 yılında kurulmuştur.

Soru 2: 1992-1995 yılları arasında Balkanlar'da yaşanan iç savaş sonrasında Bosna-Hersek'in bağımsızlığını sağlayan ve savaşı resmi olarak sona erdiren antlaşma hangisidir?

Çözüm: Sırp saldırıları ve soykırımın ardından ABD'nin arabuluculuğunda 1995 yılında imzalanan Dayton Antlaşması ile Bosna Savaşı sona ermiş ve Bosna-Hersek devletinin sınırları uluslararası alanda tanınmıştır.