📝 12. Sınıf Çağdaş Tarih: 1973 Türkiye cumhurbaşkanlığı seçimleri Ders Notu
Türkiye Cumhuriyeti'nin siyasi tarihi, demokrasi mücadelesi ve sivil-asker ilişkileri açısından oldukça kritik dönemeçlerden geçmiştir. Bu dönemeçlerin en önemlilerinden biri, 12 Mart 1971 Askeri Muhtırası'nın gölgesinde gerçekleşen 1973 Cumhurbaşkanlığı Seçimi'dir. 12. sınıf Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi müfredatında yer alan bu konu, Türkiye'de demokratik kurumların askeri vesayete karşı gösterdiği direnci anlamak açısından büyük bir öneme sahiptir.
🏛️ 1973 Seçimlerinin Tarihsel Arka Planı
Türkiye, \( 1971 \) yılında Türk Silahlı Kuvvetleri'nin verdiği muhtıra ile yeni bir askeri müdahale dönemine girmişti. Bu süreçte hükümetler kurulup yıkılmış, parlamento üzerinde askeri bir denetim ve baskı kurulmaya çalışılmıştır. \( 1966 \) yılında cumhurbaşkanı seçilen Cevdet Sunay'ın görev süresi \( 28 \) Mart \( 1973 \) tarihinde sona eriyordu. Yeni cumhurbaşkanının kim olacağı sorusu, sivil siyaset ile askeri kanat arasında büyük bir güç mücadelesine dönüştü.
Önemli Bilgi: 12 Mart Muhtırası sonrasında askeri kanat, kendi belirlediği bir adayın cumhurbaşkanı olmasını isteyerek sivil siyasete yön vermeyi amaçlamıştır. Ancak TBMM'deki siyasi partiler bu duruma direnmiştir.
⚡ Kriz Dönemi ve Adaylar
Askeri kanadın adayı, Genelkurmay Başkanlığı görevinden istifa ederek kontenjan senatörü yapılan ve ardından cumhurbaşkanlığına aday olan Faruk Gürler'di. Sivil siyasetin en güçlü iki partisi olan Adalet Partisi (AP) ve Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ise askeri vesayeti kabul etmeyerek bu adaylığa karşı çıktı.
- Faruk Gürler: Askeri kanadın desteklediği aday.
- Tekin Arıburun: Adalet Partisi'nin (AP) adayı (Cumhuriyet Senatosu Başkanı).
- Ferruh Bozbeyli: Demokratik Parti (DP) Genel Başkanı ve adayı.
Seçimler \( 13 \) Mart \( 1973 \)'te başladı. Anayasa gereği cumhurbaşkanı seçilebilmek için TBMM ve Cumhuriyet Senatosu ortak genel kurulunda üye tamsayısının nitelikli çoğunluğunun (en az %50 + 1) oyu gerekiyordu. Ancak yapılan ilk turlarda hiçbir aday gerekli oy sayısına ulaşamadı. Meclis binası çevresinde askeri hareketlilik yaşanmasına rağmen milletvekilleri geri adım atmadı.
🤝 Uzlaşı Adayı: Fahri Korutürk
Günlerce süren ve \( 14 \) tur boyunca sonuçlanamayan seçimler, ülkede ciddi bir rejim krizine yol açtı. Siyasi liderler (Süleyman Demirel ve Bülent Ecevit), askeri müdahale riskini azaltmak ve demokratik süreci işletmek adına bir "uzlaşı adayı" üzerinde anlaşmaya karar verdiler. Bu isim, eski Deniz Kuvvetleri Komutanı ve kontenjan senatörü olan emekli amiral Fahri Korutürk oldu.
\( 6 \) Nisan \( 1973 \) tarihinde yapılan \( 15. \) tur oylamada Fahri Korutürk, AP ve CHP'nin ortak desteğiyle Türkiye Cumhuriyeti'nin \( 6. \) Cumhurbaşkanı olarak seçildi.
📊 Seçim Sonuçları Tablosu
| Aday | Destekleyen Güç/Parti | Durumu |
|---|---|---|
| Faruk Gürler | Askeri Kanat | Seçilemedi (Geri çekildi) |
| Tekin Arıburun | Adalet Partisi (AP) | Seçilemedi (Uzlaşı için çekildi) |
| Fahri Korutürk | AP ve CHP (Ortak Uzlaşı) | \( 6. \) Cumhurbaşkanı Seçildi |
📝 Örnek Soru ve Çözümü
Soru: 1973 Türkiye cumhurbaşkanlığı seçimlerinin Türk demokrasi tarihi açısından en önemli sonucu nedir? Açıklayınız.
Çözüm: 1973 seçimleri, askeri vesayete karşı sivil siyasetin ve parlamentonun kazandığı büyük bir zaferdir. 12 Mart Muhtırası'nın baskıcı ortamına rağmen TBMM, askeri kanadın dayattığı adayı (Faruk Gürler) seçmeyerek direnmiş ve kendi iradesiyle uzlaşmacı bir sivil-asker kökenli aday olan Fahri Korutürk'ü seçmiştir. Bu durum, Türkiye'de çok partili demokratik sistemin ve parlamento iradesinin gücünü kanıtlamıştır.