📄 11. Sınıf Tarih: Osmanlı devleti'nin siyasi varlığına yönelik iç ve dış tehditler Çalışma Kağıdı

💡 Çözüm Adımları:

Fransız İhtilali'nin etkisiyle yayılan milliyetçilik akımı, çok uluslu bir yapıya sahip olan Osmanlı Devleti için büyük bir iç tehdit oluşturmuştur. Bu akım, Osmanlı bünyesindeki Sırp, Yunan, Bulgar gibi azınlıkların kendi ulusal devletlerini kurma isteğiyle isyan etmelerine yol açmıştır. Bu isyanlar sonucunda Osmanlı Devleti, başta Balkanlar olmak üzere büyük toprak kayıpları yaşamış, devletin bütünlüğü sarsılmış ve dağılma süreci hızlanmıştır. Osmanlıcılık, İslamcılık gibi fikir akımları da bu tehdide karşı bir çözüm arayışı olarak ortaya çıkmıştır.

💡 Çözüm Adımları:

Şark Meselesi, Avrupalı büyük devletlerin Osmanlı Devleti'nin zayıflamasıyla birlikte, bu devletin topraklarını paylaşma ve Doğu Akdeniz'deki stratejik çıkarlarını güvence altına alma politikalarına verilen addır. Temel nedenleri arasında Osmanlı Devleti'nin askeri ve ekonomik gücünü kaybetmesi, Avrupa'da sanayi devriminin ve sömürgeciliğin hız kazanması, Rusya'nın sıcak denizlere inme ve Panslavist politikaları, İngiltere'nin Hindistan yolunu güvence altına alma isteği ve Fransa'nın Akdeniz'deki çıkarları yer alır. Bu meselenin Osmanlı Devleti üzerindeki yansımaları; sürekli dış müdahaleler, toprak kayıpları (Yunanistan'ın bağımsızlığı, Mısır meselesi, Balkan Savaşları vb.), azınlık isyanlarının desteklenmesi, kapitülasyonların yaygınlaşması ve Duyun-u Umumiye gibi kurumlarla ekonomik bağımsızlığın kaybedilmesi şeklinde olmuştur. Osmanlı Devleti, bu süreçte denge politikası izleyerek varlığını sürdürmeye çalışmıştır.

💡 Çözüm Adımları:

Kapitülasyonlar, Osmanlı Devleti'nin yabancı devletlere tanıdığı ticari, hukuki ve mali ayrıcalıklardır. Başlangıçta ticareti canlandırmak amacıyla verilmiş olsa da, zamanla sürekli hale gelmiş ve Osmanlı ekonomisine büyük zararlar vermiştir. Yabancı tüccarların gümrük vergilerinden muaf olması, yerli sanayinin gelişmesini engellemiş, Osmanlı pazarlarını yabancı malların istilasına açmış ve devletin vergi gelirlerini azaltmıştır. Bu durum, Osmanlı Devleti'nin ekonomik bağımsızlığını ciddi şekilde zayıflatmıştır.

Duyun-u Umumiye (Genel Borçlar) İdaresi ise, Osmanlı Devleti'nin dış borçlarını ödeyememesi üzerine 1881'de kurulmuş uluslararası bir kurumdur. Bu idare, Osmanlı Devleti'nin tuz, tütün, ipek, alkollü içkiler gibi önemli gelir kaynaklarına doğrudan el koymuş ve bu gelirleri alacaklı devletlere aktarmıştır. Duyun-u Umumiye, Osmanlı maliyesini ve ekonomisini uluslararası denetim altına alarak devletin ekonomik bağımsızlığını tamamen ortadan kaldırmıştır.

Her iki unsur da Osmanlı'nın ekonomik bağımsızlığını olumsuz etkilemiş olsa da, kapitülasyonlar daha çok ticaret ve sanayi üzerindeki dolaylı etkilerle bağımsızlığı zayıflatırken, Duyun-u Umumiye doğrudan devletin gelir kaynaklarına el koyarak mali bağımsızlığı tamamen ortadan kaldıran daha ağır bir müdahale olmuştur.