Mehmet Ali Paşa İsyanı Ders Notu

19. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti'nin önemli bir valisi olan Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın isyanı, hem iç politikada hem de uluslararası ilişkilerde büyük yankı uyandırmış, Osmanlı'nın zayıflığını gözler önüne sermiş ve "Şark Meselesi"nin önemli bir parçası haline gelmiştir. Bu isyan, Osmanlı'nın iç işlerine Avrupalı devletlerin müdahalesini artırmıştır.

🤔 Mehmet Ali Paşa İsyanı'nın Nedenleri

Mehmet Ali Paşa'nın isyan etmesinin ardında yatan temel nedenler şunlardır:

• Mısır'da Güçlenmesi: Mehmet Ali Paşa, Mısır'da merkezi otoriteyi güçlendirmiş, modern bir ordu ve donanma kurmuş, tarım ve sanayiyi geliştirerek ekonomik bağımsızlığını sağlamıştır. Bu durum, onun bağımsız hareket etme arzusunu artırmıştır.
• Osmanlı'ya Verdiği Hizmetler:
  • Vahhabi İsyanı'nı bastırması (1811-1818).
  • Yunan İsyanı'nı bastırması için Osmanlı'ya yardım etmesi (1821-1827).
• Vaat Edilen Toprakların Verilmemesi: Yunan İsyanı'nı bastırması karşılığında Osmanlı Devleti, Mehmet Ali Paşa'ya Mora ve Girit valiliklerini vaat etmişti. Ancak, Mora'nın Yunanistan'a bırakılmasıyla bu vaat yerine getirilemedi. Mehmet Ali Paşa, bu duruma karşılık Suriye valiliğini talep etti.
• Suriye Valiliği Talebi: Mehmet Ali Paşa, Mora yerine Suriye valiliğini istemiş, ancak Osmanlı Devleti bu talebi reddetmiştir. Bu ret, isyanın doğrudan fitilini ateşlemiştir.
• Ordusunun Masrafları: Yunan isyanı sırasında kurduğu ve büyük masraflarla beslediği ordusunun giderlerini karşılamak ve askerlerini oyalayacak yeni topraklar elde etmek istemesi.

⚔️ İsyanın Gelişimi ve Osmanlı'nın Yardım Arayışı

Mehmet Ali Paşa, talepleri reddedilince 1831 yılında oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusunu Suriye üzerine gönderdi.

• Akka Kuşatması: İbrahim Paşa, Suriye'nin önemli kalelerinden Akka'yı kuşatarak ele geçirdi.
• Suriye'nin İşgali: Mısır ordusu hızla ilerleyerek Suriye'yi tamamen işgal etti.
• Anadolu'ya İlerleme: İbrahim Paşa, Osmanlı ordusunu Kütahya yakınlarında yendi ve İstanbul üzerine yürüme tehdidi oluşturdu.

Osmanlı Devleti, kendi gücüyle bu isyanı bastıramayacağını anlayınca, önce İngiltere ve Fransa'dan yardım istedi. Ancak bu devletler, Mehmet Ali Paşa'nın güçlenmesinden kendi çıkarları doğrultusunda faydalanma düşüncesiyle, Osmanlı'ya yeterli desteği vermediler. Bunun üzerine Osmanlı Devleti, en büyük rakibi olan Rusya'dan yardım istemek zorunda kaldı.

📜 Kütahya Antlaşması (1833)

Rusya'nın İstanbul'a asker göndermesi üzerine İngiltere ve Fransa, Mehmet Ali Paşa'ya baskı yaparak Osmanlı ile anlaşmasını sağladı.

• Mısır ve Girit: Mehmet Ali Paşa'ya Mısır ve Girit valilikleri babadan oğula geçmek şartıyla bırakıldı.
• Suriye, Şam ve Cidde: Mehmet Ali Paşa'ya Suriye, Şam ve Cidde valilikleri verildi.
• Adana ve Kilikya: Oğlu İbrahim Paşa'ya Adana valiliği ve Kilikya mutasarrıflığı verildi.

Kütahya Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin acizliğini ve Mehmet Ali Paşa'nın gücünü açıkça ortaya koymuştur. Bu anlaşma, Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü korumak için dış yardıma muhtaç kaldığını gösteren ilk önemli adımdır.

🤝 Hünkar İskelesi Antlaşması (1833)

Osmanlı Devleti'nin Mehmet Ali Paşa isyanında Rusya'dan yardım alması üzerine, iki devlet arasında imzalanan bir savunma anlaşmasıdır.

• Maddeleri:
  • Eğer Osmanlı Devleti bir saldırıya uğrarsa, Rusya askeri ve deniz gücüyle yardım edecektir. Bu yardımın masraflarını Osmanlı karşılayacaktır.
  • Eğer Rusya bir saldırıya uğrarsa, Osmanlı Devleti Rusya'ya askeri yardım yapmayacak, ancak Çanakkale Boğazı'nı kapatarak diğer devletlerin savaş gemilerinin Karadeniz'e geçişini engelleyecektir.
• Önemi:
  • Osmanlı Devleti'nin Boğazlar üzerindeki egemenlik haklarını son kez tek başına kullandığı antlaşmadır.
  • Rusya'nın Akdeniz'e inme politikası açısından önemli bir başarıdır.
  • İngiltere ve Fransa'nın tepkisine yol açmış, Boğazlar Sorunu'nu uluslararası bir mesele haline getirmiştir.
  • Osmanlı Devleti'nin denge politikası uygulamasının ilk örneklerinden biridir.

🔥 Nizip Savaşı (1839)

Osmanlı Devleti, Kütahya Antlaşması'nı kabul etmeyerek ve Mehmet Ali Paşa'nın çok güçlenmesinden rahatsız olarak, Suriye'yi geri almak amacıyla harekete geçti. Ancak, 1839'da Nizip'te yapılan savaşta Osmanlı ordusu, İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu karşısında ağır bir yenilgiye uğradı. Bu yenilgi, Mehmet Ali Paşa sorununu yeniden uluslararası bir mesele haline getirdi.

🌍 Londra Antlaşması (1840)

Nizip Savaşı sonrası Osmanlı Devleti'nin daha da zayıflaması ve Rusya'nın Akdeniz'deki etkisinin artması, İngiltere'nin çıkarlarına ters düştü. İngiltere'nin öncülüğünde Rusya, Prusya, Avusturya ve Osmanlı Devleti arasında Londra'da bir antlaşma imzalandı. Fransa, Mehmet Ali Paşa'yı desteklediği için bu antlaşmaya katılmadı.

Antlaşmanın Maddeleri:

• Mısır Valiliği: Mısır valiliği, babadan oğula geçmek şartıyla Mehmet Ali Paşa ve hanedanına bırakıldı. Ancak bu durum Osmanlı padişahının onayıyla gerçekleşecekti.
• Suriye ve Adana: Suriye ve Adana valilikleri Osmanlı Devleti'ne geri verildi.
• Vergi Ödeme: Mehmet Ali Paşa, her yıl Osmanlı Devleti'ne vergi ödeyecekti.
• Ordu Kısıtlaması: Mehmet Ali Paşa'nın ordusunun sayısı sınırlandırıldı.
• Donanma: Mısır donanması Osmanlı Devleti'ne ait sayıldı.

Bu antlaşma ile Mehmet Ali Paşa sorunu uluslararası bir konferans ile çözüme kavuşturulmuş, Mısır hukuken Osmanlı toprağı olarak kalırken, fiilen özerk bir yapıya kavuşmuştur. İngiltere, Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü koruma bahanesiyle kendi çıkarlarını güvence altına almıştır.

🌊 Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841)

Hünkar İskelesi Antlaşması'nın Rusya'ya verdiği imtiyazlardan rahatsız olan Avrupalı devletler (İngiltere, Fransa, Rusya, Prusya, Avusturya) ile Osmanlı Devleti arasında imzalanmıştır.

• Maddeleri:
  • Boğazlar, barış zamanında tüm savaş gemilerine kapatılacak, sadece ticaret gemilerine açık olacaktır.
  • Osmanlı Devleti savaş halinde olursa, Boğazlar üzerinde istediği gibi tasarruf edebilecektir.
• Önemi:
  • Boğazlar, uluslararası statü kazanmıştır. Osmanlı Devleti'nin Boğazlar üzerindeki tam egemenliği sona ermiştir.
  • Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası bir süreliğine engellenmiştir.
  • İngiltere, Akdeniz'deki çıkarlarını korumuştur.
  • "Şark Meselesi"nin önemli bir parçası olan Boğazlar Sorunu, uluslararası bir sorun olarak devam etmiştir.