📄 11. Sınıf Tarih: Londra boğazlar sözleşmesi Çalışma Kağıdı

💡 Çözüm Adımları:

Londra Boğazlar Sözleşmesi'nin imzalanmasında başlıca iki neden etkili olmuştur: Birincisi, 1833 tarihli Hünkar İskelesi Antlaşması'nın süresinin dolmasıdır. Bu antlaşma ile Rusya, Osmanlı Devleti'ne karşı bir saldırı durumunda Boğazlar'ı kapatma veya açma konusunda özel haklar elde etmişti. Bu durum, İngiltere başta olmak üzere diğer Avrupalı devletlerin Rusya'nın sıcak denizlere inme ve Akdeniz'deki etkisini artırma endişesini körüklemişti. İkinci önemli neden ise Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı'dır. Osmanlı Devleti'nin Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa'nın isyanı, Osmanlı'yı dış yardıma muhtaç bırakmış ve Rusya'nın Hünkar İskelesi Antlaşması çerçevesinde Osmanlı'ya destek vermesi, diğer Avrupalı devletleri Boğazlar meselesine müdahil olmaya itmiştir. Uluslararası ilişkilerdeki yeri açısından, bu sözleşme "Doğu Sorunu"nun önemli bir aşamasını temsil eder. Rusya'nın tek taraflı Boğazlar üzerindeki etkisi sona erdirilmiş, Boğazlar uluslararası bir statü kazanmıştır. Böylece Boğazlar, artık sadece Osmanlı Devleti'nin değil, tüm büyük devletlerin ortak ilgi alanı haline gelmiş ve Osmanlı'nın egemenlik hakları kısıtlanmıştır.

💡 Çözüm Adımları:

Londra Boğazlar Sözleşmesi'nin temel maddeleri şunlardır:

1. Barış zamanında Boğazlar (Çanakkale ve İstanbul), tüm devletlerin savaş gemilerine kapalı tutulacaktır.

2. Osmanlı Devleti savaşta ise, müttefik devletlerin savaş gemileri Boğazlar'dan geçebilecektir. (Bu madde, sonraki süreçlerde farklı yorumlara yol açmıştır.)

Bu maddelerin Osmanlı Devleti'nin egemenliği üzerindeki etkileri ise şunlardır: Sözleşme, görünüşte Osmanlı Devleti'nin Boğazlar üzerindeki egemenlik haklarını korumuş gibi dursa da, aslında Boğazlar'a uluslararası bir statü kazandırarak Osmanlı'nın mutlak egemenliğini zayıflatmıştır. Daha önce Hünkar İskelesi Antlaşması ile Rusya'ya tanınan özel haklar sona ermiş olsa da, Boğazlar artık tek başına Osmanlı'nın kontrolünde değil, uluslararası bir anlaşma ile yönetilen bir bölge haline gelmiştir. Bu durum, Osmanlı'nın dış politikada elini zayıflatmış ve büyük devletlerin Boğazlar üzerindeki müdahale alanını genişletmiştir.

💡 Çözüm Adımları:

Hünkar İskelesi Antlaşması (1833) ve Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841), Boğazlar'ın uluslararası statüsü açısından önemli farklılıklar gösterir. Hünkar İskelesi Antlaşması, Rusya ile Osmanlı Devleti arasında imzalanmış ikili bir antlaşmadır. Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti, bir saldırıya uğraması durumunda Rusya'nın talebi üzerine Boğazlar'ı diğer devletlerin savaş gemilerine kapatmayı kabul etmiştir. Bu durum, Rusya'ya Boğazlar üzerinde tek taraflı ve özel bir imtiyaz tanımış, Boğazlar'ın statüsünü büyük ölçüde Rusya'nın çıkarları doğrultusunda belirlemiştir. Dolayısıyla, Boğazlar'ın statüsü bu dönemde ikili bir anlaşma ile Rusya'nın lehine şekillenmiştir.



Londra Boğazlar Sözleşmesi ise çok taraflı bir antlaşmadır. İngiltere, Rusya, Fransa, Avusturya, Prusya ve Osmanlı Devleti'nin katılımıyla imzalanmıştır. Bu sözleşme ile Hünkar İskelesi Antlaşması'nın Rusya'ya tanıdığı özel haklar sona ermiştir. Sözleşmenin temel ilkesi, barış zamanında Boğazlar'ın tüm devletlerin savaş gemilerine kapalı tutulmasıdır. Bu durum, Boğazlar'a uluslararası bir statü kazandırmış ve Boğazlar meselesini tek bir devletin (Rusya'nın) kontrolünden çıkararak tüm büyük devletlerin ortak ilgi alanı haline getirmiştir. Böylece Boğazlar, tek taraflı bir imtiyaz yerine, uluslararası bir konsensüs ile belirlenen kurallara tabi olmuştur. Bu, Osmanlı Devleti'nin Boğazlar üzerindeki mutlak egemenliğini kısıtlamış olsa da, Rusya'nın tek taraflı tehdidini ortadan kaldırmıştır.