📄 11. Sınıf Tarih: Denklik politikasi Çalışma Kağıdı

💡 Çözüm Adımları:

Denge politikası, Osmanlı Devleti'nin 18. yüzyıl sonlarından itibaren, özellikle Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) sonrası güç kaybetmeye başlamasıyla birlikte, dış politikada izlediği bir stratejidir. Bu politika, Osmanlı'nın Avrupalı büyük devletler (İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya) arasındaki çıkar çatışmalarından faydalanarak, kendi varlığını ve toprak bütünlüğünü koruma amacı taşır.

Ortaya çıkış nedenleri şunlardır:

1. Osmanlı'nın Güç Kaybı: Osmanlı Devleti, 17. yüzyıldan itibaren askeri, ekonomik ve teknolojik alanlarda Avrupa'nın gerisinde kalmıştır. Bu durum, Osmanlı'yı Avrupa devletleri karşısında savunmasız bırakmış ve eski gücünü kaybetmesine neden olmuştur.

2. Avrupa Devletlerinin Osmanlı Üzerindeki Emelleri (Şark Meselesi): Özellikle Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası, İngiltere'nin Hindistan yolu güvenliği ve Akdeniz'deki çıkarları, Fransa'nın Doğu Akdeniz ve Mısır'daki nüfuz arayışları gibi nedenlerle Avrupalı devletler Osmanlı toprakları üzerinde çeşitli emeller beslemişlerdir. Bu durum, "Şark Meselesi" olarak adlandırılmıştır.

3. Toprak Bütünlüğünü Koruma İhtiyacı: Osmanlı Devleti, zayıflayan gücüne rağmen geniş topraklarını korumak zorundaydı. Tek başına Avrupalı devletlerin saldırılarına karşı koyamayacağını anladığında, bu devletler arasındaki rekabeti kendi lehine kullanma yoluna gitmiştir.

4. Fransa'nın Mısır'ı İşgali (1798): Napolyon Bonapart'ın Mısır'ı işgali, Osmanlı'nın toprak bütünlüğüne yönelik doğrudan bir tehdit oluşturmuş ve Osmanlı'yı, geleneksel düşmanı Rusya ve İngiltere ile ittifak kurmaya zorlayarak denge politikasının ilk somut adımlarından birini atmasına neden olmuştur. Bu olay, Osmanlı'nın dış politikada yalnız kalmamak adına farklı devletlerle işbirliği yapabileceğini göstermiştir.

Bu nedenlerle Osmanlı, bir devletin aşırı güçlenip kendisine zarar vermesini engellemek için diğer devletlerle geçici ittifaklar kurarak varlığını sürdürmeye çalışmıştır.

💡 Çözüm Adımları:

Kırım Savaşı, Osmanlı Devleti'nin denge politikasının en önemli ve somut uygulamalarından biridir. Rusya'nın Osmanlı toprakları üzerindeki emelleri (özellikle Boğazlar ve Ortodoks tebaa üzerindeki hak iddiaları) nedeniyle başlayan bu savaşta, Osmanlı Devleti tek başına Rusya'ya karşı koyamayacağını bildiği için İngiltere ve Fransa'dan destek almıştır.

Denge Politikası Açısından Önemi:

* Osmanlı, Avrupa devletleri arasındaki çıkar çatışmasından (Rusya'nın güçlenmesini istemeyen İngiltere ve Fransa) faydalanarak toprak bütünlüğünü koruma şansı bulmuştur.

* Savaş, Osmanlı'nın Avrupa devletler sisteminin bir parçası olarak kabul edilmesine zemin hazırlamıştır.

Paris Antlaşması (1856) ve Sonuçları:

* Osmanlı'nın Toprak Bütünlüğü: Antlaşma ile Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğü Avrupa devletlerinin garantisi altına alınmıştır. Bu, Osmanlı'nın uluslararası hukukta bir Avrupa devleti olarak tanınması anlamına geliyordu ancak aynı zamanda bağımsız dış politika yürütme yeteneğini de kısıtlıyordu.

* Karadeniz'in Tarafsızlığı: Karadeniz, tarafsız hale getirilmiş ve hem Osmanlı hem de Rusya'nın Karadeniz'de savaş gemisi bulundurması yasaklanmıştır. Bu madde, Rusya'nın sıcak denizlere inme politikasını engellemeyi amaçlarken, aynı zamanda Osmanlı'nın kendi toprakları üzerindeki egemenliğini de sınırlamıştır. Osmanlı, kendi kıyılarını koruma hakkından mahrum bırakılmıştır.

* Islahat Fermanı: Antlaşma öncesinde ilan edilen Islahat Fermanı, Paris Antlaşması'nda yer alarak Avrupalı devletlere Osmanlı'nın iç işlerine karışma fırsatı vermiştir. Bu durum, Osmanlı'nın iç egemenliğini zayıflatmıştır.

* Denge Politikasının Başarısı ve Sınırları: Kırım Savaşı, Osmanlı'nın denge politikası sayesinde varlığını sürdürebildiğini göstermiştir. Ancak Paris Antlaşması'nın getirdiği kısıtlamalar (Karadeniz'deki egemenlik kaybı, iç işlerine karışma) bu politikanın uzun vadede Osmanlı'yı tamamen bağımsız kılamadığını da ortaya koymuştur.

💡 Çözüm Adımları:

"Şark Meselesi" (Doğu Sorunu), 18. yüzyıl sonlarından itibaren Avrupalı büyük devletlerin Osmanlı Devleti'nin zayıflamasını fırsat bilerek, Osmanlı topraklarını paylaşma, nüfuz alanları oluşturma ve Balkanlar'daki Hristiyan halkları kışkırtarak bağımsızlıklarını sağlama politikalarının genel adıdır. Bu mesele, Osmanlı'nın varoluşsal bir tehditle karşı karşıya kalmasına neden olmuştur.

Şark Meselesi'nin Denge Politikası Üzerindeki Etkileri:

1. Denge Politikasını Zorunlu Kılması: Şark Meselesi, Osmanlı Devleti'nin tek başına Avrupalı devletlerin emellerine karşı koyamayacağını açıkça göstermiştir. Bu durum, Osmanlı'yı dış politikada hayatta kalmak için Avrupalı devletler arasındaki çıkar çatışmalarından faydalanmaya, yani denge politikasına yönelmeye zorlamıştır.

2. İttifakların Şekillenmesi: Şark Meselesi'nin farklı boyutları (Boğazlar sorunu, Mısır sorunu, Balkanlar sorunu) Osmanlı'nın farklı zamanlarda farklı devletlerle ittifaklar kurmasına neden olmuştur.

* Örnek 1: Fransa'nın Mısır'ı İşgali (1798): Fransa'nın Mısır'ı işgali, İngiltere ve Rusya'nın Akdeniz ve Boğazlar üzerindeki çıkarlarını tehdit etmiş, bu da Osmanlı'nın geleneksel düşmanı Rusya ve İngiltere ile ittifak kurmasını sağlamıştır. Bu, Şark Meselesi'nin bir parçası olan Mısır sorununun denge politikasını nasıl tetiklediğine örnektir.

* Örnek 2: Mehmet Ali Paşa İsyanı (1830'lar): Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa'nın isyanı, Osmanlı merkezi otoritesini zayıflatmış ve Avrupalı devletlerin müdahalesine açık hale getirmiştir. Osmanlı, isyanı bastırmak için Rusya'dan yardım istemiş ve karşılığında Hünkar İskelesi Antlaşması'nı imzalamıştır. Bu antlaşma, Rusya'ya Boğazlar üzerinde özel haklar tanıyarak İngiltere ve Fransa'nın tepkisini çekmiş, bu da 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlar'ın uluslararası statü kazanmasına yol açmıştır. Bu süreç, Şark Meselesi'nin iç isyanlar üzerinden denge politikasını nasıl şekillendirdiğini gösterir.

* Örnek 3: Kırım Savaşı (1853-1856): Rusya'nın Ortodoks tebaa üzerindeki hak iddiaları ve Boğazlar üzerindeki emelleri Kırım Savaşı'na yol açmıştır. İngiltere ve Fransa, Rusya'nın güçlenmesini engellemek amacıyla Osmanlı'ya destek vererek Şark Meselesi'nin bu boyutunda denge politikasının uygulanmasını sağlamışlardır.

Kısacası, Şark Meselesi, Osmanlı'nın varlığını tehdit eden çok yönlü bir sorunlar yumağıydı ve bu durum, Osmanlı'yı dış politikada aktif bir denge siyaseti izlemeye mecbur bırakarak hayatta kalma mücadelesi vermesine neden olmuştur.