💡 11. Sınıf Fizik: Tork Kütle Ve Ağırlık Merkezi Çözümlü Örnekler
11. Sınıf Fizik: Tork Kütle Ve Ağırlık Merkezi Çözümlü Örnekler
- 👉 Verilenler:
- Kuvvet (\( F \)) = \( 50 \) N
- Kuvvetin dönme eksenine dik uzaklığı (\( d \)) = \( 0.8 \) m
- ✅ Tork Formülü:
- 💡 Hesaplama:
Tork (\( \tau \)) = Kuvvet (\( F \)) \( \times \) Dik Uzaklık (\( d \))
\[ \tau = F \cdot d \]
Verilen değerleri formülde yerine koyalım:
\[ \tau = 50 \, \text{N} \cdot 0.8 \, \text{m} \]
\[ \tau = 40 \, \text{N} \cdot \text{m} \]
Sonuç olarak, kapıya uygulanan kuvvetin menteşelere göre oluşturduğu torkun büyüklüğü \( 40 \) N·m'dir. 🥳
Buna göre, çubuk üzerindeki net (bileşke) torkun büyüklüğü kaç N·m'dir? 🔄
- 👉 Verilenler:
- \( F_1 = 20 \) N, \( d_1 = 2 \) m (Saat yönünün tersi)
- \( F_2 = 30 \) N, \( d_2 = 1 \) m (Saat yönü)
- ✅ Her bir kuvvetin torkunu hesaplayalım:
- \( F_1 \) kuvvetinin oluşturduğu tork (\( \tau_1 \)):
- \( F_2 \) kuvvetinin oluşturduğu tork (\( \tau_2 \)):
- 💡 Bileşke Tork Hesaplaması:
\[ \tau_1 = F_1 \cdot d_1 = 20 \, \text{N} \cdot 2 \, \text{m} = 40 \, \text{N} \cdot \text{m} \]
Bu tork saat yönünün tersine olduğu için pozitif (\( +40 \) N·m) kabul edelim.
\[ \tau_2 = F_2 \cdot d_2 = 30 \, \text{N} \cdot 1 \, \text{m} = 30 \, \text{N} \cdot \text{m} \]
Bu tork saat yönünde olduğu için negatif (\( -30 \) N·m) kabul edelim.
Bileşke tork (\( \tau_{net} \)) her bir torkun cebirsel toplamıdır:
\[ \tau_{net} = \tau_1 + \tau_2 \]
\[ \tau_{net} = (+40 \, \text{N} \cdot \text{m}) + (-30 \, \text{N} \cdot \text{m}) \]
\[ \tau_{net} = 10 \, \text{N} \cdot \text{m} \]
Çubuk üzerindeki net torkun büyüklüğü \( 10 \) N·m'dir ve yönü saat yönünün tersinedir. 🚀
Bu iki kütleden oluşan sistemin kütle merkezinin konumu x ekseni üzerinde neresidir? 📍
- 👉 Verilenler:
- \( m_1 = 2 \) kg, \( x_1 = 1 \) m
- \( m_2 = 3 \) kg, \( x_2 = 6 \) m
- ✅ Kütle Merkezi Formülü:
- 💡 Hesaplama:
x eksenindeki kütle merkezi (\( x_{KM} \)) aşağıdaki formülle bulunur:
\[ x_{KM} = \frac{m_1 x_1 + m_2 x_2}{m_1 + m_2} \]
Verilen değerleri formülde yerine koyalım:
\[ x_{KM} = \frac{(2 \, \text{kg}) \cdot (1 \, \text{m}) + (3 \, \text{kg}) \cdot (6 \, \text{m})}{2 \, \text{kg} + 3 \, \text{kg}} \]
\[ x_{KM} = \frac{2 + 18}{5} \, \text{m} \]
\[ x_{KM} = \frac{20}{5} \, \text{m} \]
\[ x_{KM} = 4 \, \text{m} \]
Sistemin kütle merkezi, x ekseni üzerinde \( 4 \) m konumundadır. Bu nokta, daha ağır olan kütleye daha yakındır. ⚖️
- 👉 Verilenler:
- \( m_1 = 4 \) kg, \( x_1 = 0 \) m (Çubuğun sol ucu)
- \( m_2 = 6 \) kg, \( x_2 = 10 \) m (Çubuğun sağ ucu, \( L \) uzunluğunda)
- ✅ Kütle Merkezi Formülü:
- 💡 Hesaplama:
\[ x_{KM} = \frac{m_1 x_1 + m_2 x_2}{m_1 + m_2} \]
Verilen değerleri formülde yerine koyalım:
\[ x_{KM} = \frac{(4 \, \text{kg}) \cdot (0 \, \text{m}) + (6 \, \text{kg}) \cdot (10 \, \text{m})}{4 \, \text{kg} + 6 \, \text{kg}} \]
\[ x_{KM} = \frac{0 + 60}{10} \, \text{m} \]
\[ x_{KM} = \frac{60}{10} \, \text{m} \]
\[ x_{KM} = 6 \, \text{m} \]
Sistemin kütle merkezi, çubuğun sol ucundan \( 6 \) m uzaklıkta yer almaktadır. ⚖️
Levhanın kalan kısmının kütle merkezinin, sol alt köşeye göre (orijin \( (0,0) \)) konumunu bulunuz. (Levhanın kalınlığı ve yoğunluğu her yerde aynıdır.) 📐
- 👉 Verilenler:
- Büyük kare levha: Kenar uzunluğu \( L = 6 \) cm. Kütle merkezi \( (3, 3) \). Kütlesi \( M \propto L^2 = 6^2 = 36 \) birim.
- Çıkarılan kare parça: Kenar uzunluğu \( l = 2 \) cm. Kütle merkezi \( (5, 5) \). Kütlesi \( m \propto l^2 = 2^2 = 4 \) birim.
- ✅ Kütle Merkezi Hesaplama Yöntemi:
- 💡 Hesaplama:
- x koordinatı için:
- y koordinatı için:
Kalan parçanın kütlesi \( M_{kalan} = M - m = 36 - 4 = 32 \) birimdir.
Kütle merkezi formülü (iki boyutlu):
\[ x_{KM} = \frac{M_{büyük} x_{büyük} - m_{çıkarılan} x_{çıkarılan}}{M_{büyük} - m_{çıkarılan}} \]
\[ y_{KM} = \frac{M_{büyük} y_{büyük} - m_{çıkarılan} y_{çıkarılan}}{M_{büyük} - m_{çıkarılan}} \]
Büyük karenin kütle merkezi \( x = 6/2 = 3 \) cm'dir.
Çıkarılan parçanın kütle merkezi \( x = 6 - 2/2 = 5 \) cm'dir.
\[ x_{KM} = \frac{(36) \cdot (3) - (4) \cdot (5)}{36 - 4} \]
\[ x_{KM} = \frac{108 - 20}{32} = \frac{88}{32} = \frac{11}{4} = 2.75 \, \text{cm} \]
Büyük karenin kütle merkezi \( y = 6/2 = 3 \) cm'dir.
Çıkarılan parçanın kütle merkezi \( y = 6 - 2/2 = 5 \) cm'dir.
\[ y_{KM} = \frac{(36) \cdot (3) - (4) \cdot (5)}{36 - 4} \]
\[ y_{KM} = \frac{108 - 20}{32} = \frac{88}{32} = \frac{11}{4} = 2.75 \, \text{cm} \]
Kalan parçanın kütle merkezi, sol alt köşeye göre \( (2.75 \, \text{cm}, 2.75 \, \text{cm}) \) noktasındadır. 🎯
Tahterevallinin dengede kalabilmesi için sağdaki çocuğun kütlesi \( m \) kaç kg olmalıdır? (Yerçekimi ivmesini \( g = 10 \, \text{m/s}^2 \) alınız.) 👧👦
- 👉 Verilenler:
- Sol çocuk kütlesi (\( m_1 \)) = \( 40 \) kg
- Sol çocuk uzaklığı (\( d_1 \)) = \( 2 \) m
- Sağ çocuk kütlesi (\( m_2 \)) = \( m \) kg
- Sağ çocuk uzaklığı (\( d_2 \)) = \( 3 \) m
- Yerçekimi ivmesi (\( g \)) = \( 10 \, \text{m/s}^2 \)
- ✅ Kuvvetleri (ağırlıkları) ve Torkları Hesaplayalım:
- Sol çocuğun ağırlığı (\( G_1 \)) = \( m_1 \cdot g = 40 \, \text{kg} \cdot 10 \, \text{m/s}^2 = 400 \) N
- Sol çocuğun oluşturduğu tork (\( \tau_1 \)) = \( G_1 \cdot d_1 = 400 \, \text{N} \cdot 2 \, \text{m} = 800 \) N·m (Saat yönünün tersi)
- Sağ çocuğun ağırlığı (\( G_2 \)) = \( m \cdot g \)
- Sağ çocuğun oluşturduğu tork (\( \tau_2 \)) = \( G_2 \cdot d_2 = (m \cdot g) \cdot 3 \) m (Saat yönü)
- 💡 Denge Şartı (Net Tork = 0):
\[ \tau_1 = \tau_2 \]
\[ 800 \, \text{N} \cdot \text{m} = (m \cdot 10 \, \text{m/s}^2) \cdot 3 \, \text{m} \]
\[ 800 = 30m \]
\[ m = \frac{800}{30} \]
\[ m = \frac{80}{3} \approx 26.67 \, \text{kg} \]
Tahterevallinin dengede kalabilmesi için sağdaki çocuğun kütlesi yaklaşık olarak \( 26.67 \) kg olmalıdır. 🤸
- 🚪 Kapıyı Açma Eylemi:
- 💪 Tork Formülü Hatırlatması:
- 💡 Uygulama:
- Eğer kapı kolu menteşelere yakın olsaydı, dönme eksenine olan uzaklık (\( d \)) küçük olurdu. Bu durumda, kapıyı açmak için çok daha büyük bir kuvvete (\( F \)) ihtiyacımız olurdu. Bu da kapıyı açmayı zorlaştırırdı.
- Kapı kolu menteşelerden uzak bir noktaya yerleştirildiğinde, dönme eksenine olan uzaklık (\( d \)) büyür. Bu sayede, aynı torku oluşturmak için daha küçük bir kuvvet (\( F \)) uygulamak yeterli olur.
Kapıyı açmak veya kapatmak için, menteşeler (dönme ekseni) etrafında bir dönme etkisi, yani tork oluşturmamız gerekir.
Tork (\( \tau \)) = Kuvvet (\( F \)) \( \times \) Dik Uzaklık (\( d \))
Bu formüle göre, aynı torku (\( \tau \)) elde etmek için uygulanan kuvvet (\( F \)) ile dönme eksenine olan dik uzaklık (\( d \)) ters orantılıdır.
Sonuç olarak, kapı kolunun menteşelerden en uzak noktaya konulması, kapıyı açmak için gereken kuvveti minimuma indirerek, günlük kullanımda bize kolaylık sağlar. Bu, torkun "kuvvet kazancı" sağlama prensibinin güzel bir örneğidir. ✅
- 🏗️ Stabilite ve Devrilme Riski:
- 🌬️ Rüzgar ve Deprem Etkisi:
- Rüzgar: Yüksek binalar rüzgarın etkisiyle yana doğru itilir. Bu itme kuvveti, binada bir tork oluşturur ve binayı devirmeye çalışır.
- Deprem: Deprem anında yer sarsıntısı, binanın tabanını hareket ettirirken, binanın üst kısımları ataleti nedeniyle geride kalmaya meyillidir. Bu durum da binada ciddi torklar ve salınımlar yaratır.
- 💡 Ağırlık Merkezinin Rolü:
- Yüksek binalarda ağırlık merkezinin olabildiğince alçakta tutulması istenir. Bu, binanın devrilme momentine karşı direncini artırır. Ağırlık merkezi ne kadar alçakta olursa, devrilme için gereken dış tork o kadar büyük olur.
- Mühendisler, binanın alt katlarında daha ağır malzemeler kullanarak veya geniş temeller oluşturarak ağırlık merkezini düşürmeye çalışırlar.
- Ağırlık merkezi alçak olan bir yapı, rüzgarın veya depremin neden olduğu salınımlara ve devrilme kuvvetlerine karşı daha dirençli olur, böylece yıkılma riski azalır.
Bir cismin devrilmemesi için, ağırlık merkezinden geçen düşey doğrunun, cismin taban alanı içinde kalması gerekir. Eğer ağırlık merkezi taban alanının dışına çıkarsa, cisim devrilir.
Özetle, yüksek binalarda ağırlık merkezinin alçakta tutulması, yapının dış etkenlere karşı dayanıklılığını ve güvenliğini sağlamanın temel yollarından biridir. Bu sayede bina daha dengeli ve stabil kalır. 🛡️
Kalan levhanın ağırlık merkezinin, başlangıçtaki büyük levhanın ağırlık merkezine göre konumunu bulunuz. (Büyük levhanın sol alt köşesini orijin \( (0,0) \) olarak kabul ediniz.) 🧩
- 👉 Verilenler:
- Büyük kare levha: Kenar uzunluğu \( 2L \). Ağırlık merkezi \( (L, L) \). Ağırlığı \( G \).
- Çıkarılan kare parça: Kenar uzunluğu \( L \). Bu parça, büyük levhanın bir köşesinden (örneğin sağ üst köşeden) çıkarılsın.
- ✅ Ağırlıkların Hesaplanması:
- Büyük levhanın alanı = \( (2L)^2 = 4L^2 \). Ağırlığı \( G \).
- Çıkarılan parçanın alanı = \( L^2 \). Bu parça, büyük levhanın alanının \( 1/4 \)'ü olduğu için ağırlığı \( G_{çıkarılan} = G/4 \).
- Kalan levhanın ağırlığı = \( G_{kalan} = G - G/4 = 3G/4 \).
- ✅ Ağırlık Merkezlerinin Konumları (Orijin \( (0,0) \)):
- Büyük levhanın ağırlık merkezi (\( x_{büyük}, y_{büyük} \)) = \( (L, L) \).
- Çıkarılan parçanın ağırlık merkezi: Eğer sağ üst köşeden çıkarıldıysa, bu parçanın sol alt köşesi \( (L, L) \) noktasında başlar ve sağ üst köşesi \( (2L, 2L) \) noktasında biter. Dolayısıyla, çıkarılan parçanın ağırlık merkezi \( (L + L/2, L + L/2) = (3L/2, 3L/2) \).
- 💡 Kalan Levhanın Ağırlık Merkezi Hesaplaması:
- x koordinatı için:
- y koordinatı için:
Homojen levhalarda ağırlık, alanla orantılıdır.
\[ x_{KM} = \frac{G_{büyük} x_{büyük} - G_{çıkarılan} x_{çıkarılan}}{G_{kalan}} \]
\[ y_{KM} = \frac{G_{büyük} y_{büyük} - G_{çıkarılan} y_{çıkarılan}}{G_{kalan}} \]
\[ x_{KM} = \frac{G \cdot L - (G/4) \cdot (3L/2)}{3G/4} \]
\[ x_{KM} = \frac{G L - 3GL/8}{3G/4} = \frac{(8GL - 3GL)/8}{3G/4} = \frac{5GL/8}{3G/4} \]
\[ x_{KM} = \frac{5GL}{8} \cdot \frac{4}{3G} = \frac{5L}{6} \]
Hesaplama x koordinatı ile simetrik olduğundan, aynı sonucu elde ederiz:
\[ y_{KM} = \frac{5L}{6} \]
Kalan levhanın ağırlık merkezi \( (5L/6, 5L/6) \) noktasıdır. Başlangıçtaki büyük levhanın ağırlık merkezi \( (L, L) \) idi.
Kalan levhanın ağırlık merkezinin, büyük levhanın ağırlık merkezine göre konumu:
\( \Delta x = (5L/6) - L = -L/6 \)
\( \Delta y = (5L/6) - L = -L/6 \)
Yani, kalan levhanın ağırlık merkezi, büyük levhanın ağırlık merkezinin \( L/6 \) kadar solunda ve \( L/6 \) kadar aşağısındadır. 🌟
Daha Fazla Soru ve İçerik İçin QR Kodu Okutun
https://www.eokultv.com/atolye/11-sinif-fizik-tork-kutle-ve-agirlik-merkezi/sorular