Yazım Yanlışı Ders Notu

Türkçede yazım yanlışları, anlam karmaşasına yol açabilen ve yazılı ifadenin gücünü azaltan önemli hatalardır. Dilimizi doğru ve etkili kullanmak için yazım kurallarına uymak gerekir. Bu dersimizde, 11. sınıf müfredatı kapsamında sıkça karşılaşılan yazım yanlışlarını ve doğru kullanımlarını inceleyeceğiz.

Büyük Harflerin Kullanımı 🅰️

Büyük harflerin nerede ve nasıl kullanılacağı, yazım kurallarının temelini oluşturur. İşte başlıca kurallar:

• Cümle Başları: Her cümle büyük harfle başlar.
  • Doğru: Bugün hava çok güzeldi.
  • Yanlış: bugün hava çok güzeldi.
• Özel Adlar: Kişi adları, soyadları, takma adlar, unvanlar, lakaplar büyük harfle başlar.
  • Doğru: Mehmet Emin, Halide Edip Adıvar, Kibar Feyzo.
  • Yanlış: mehmet emin, halide edip adıvar.
• Millet, Dil, Din ve Mezhep Adları: Bu adlar büyük harfle başlar.
  • Doğru: Türk, Arapça, İslamiyet, Hristiyanlık, Sünnilik.
• Yer Adları: Kıta, ülke, bölge, il, ilçe, köy, mahalle, cadde, sokak, meydan adları büyük harfle başlar.
  • Doğru: Asya, Türkiye, İç Anadolu, Ankara, Kızılay Meydanı.
• Kurum, Kuruluş ve Kurul Adları: Her kelimesi büyük harfle başlar.
  • Doğru: Türk Dil Kurumu, Milli Eğitim Bakanlığı.
• Kitap, Dergi, Gazete ve Sanat Eseri Adları: Her kelimesi büyük harfle başlar (aradaki "ve, ile, de" gibi bağlaçlar küçük harfle yazılabilir).
  • Doğru: Çalıkuşu, Varlık Dergisi, Hürriyet Gazetesi.
• Belirli Tarih ve Gün Adları: Ay ve gün adları belirli bir tarihle birlikte kullanıldığında büyük harfle başlar.
  • Doğru: 29 Ekim 1923 Cumartesi.
  • Yanlış: Pazartesi günü toplantı var. (Belirli bir tarihle kullanılmadığı için küçük harf.)

Sayıların Yazımı 🔢

Sayıların yazımında dikkat edilmesi gereken noktalar:

• Rakamla veya Yazıyla: Metin içinde sayılar genellikle yazıyla yazılır. Ancak saat, para tutarı, ölçü, istatistiksel verilerde rakam kullanılır.
  • Doğru: Üç yıl sonra, saat 15.30'da, 5 kilogram.
• Sıra Sayıları: Sayıdan sonra nokta konularak veya ek getirilerek belirtilir.
  • Doğru: 3. (üçüncü), II. Mehmet, 10'uncu.
• Üleştirme Sayıları: Asla rakamla değil, yazıyla yazılır.
  • Doğru: İkişer elma, beşer kişi.
  • Yanlış: 2'şer elma, 5'er kişi.

Kısaltmaların Yazımı 📝

Kısaltmaların doğru yazımı ve onlara gelen ekler önemlidir:

• Kurum, Kuruluş, Ülke Adı Kısaltmaları: Genellikle her harfi büyük yazılır ve nokta kullanılmaz (T.C. ve T. gibi istisnalar hariç). Gelen ekler kısaltmanın okunuşuna göre belirlenir.
  • Doğru: TDK'nin, MEB'e, ABD'den.
  • Yanlış: T.D.K.'nin, MEB'nın.
• Ölçü Birimleri: Uluslararası kısaltmalar kullanılır ve nokta konulmaz.
  • Doğru: kg (kilogram), m (metre), cm (santimetre).

Birleşik Kelimelerin Yazımı 🔗

Birleşik kelimelerin bitişik mi ayrı mı yazılacağı sıkça karıştırılır. Temel kurallar şunlardır:

Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler

• Ses düşmesi, ses türemesi veya anlam kayması olanlar:
  • Doğru: kaynana (kayın ana), cumartesi (cuma ertesi), güvercin (güvercin), hissetmek (his etmek).
• İkinci kelimesi "-an/-en, -r/-ar/-er, -maz/-mez, -mış/-miş" ekleriyle kurulan sıfat-fiillerden oluşanlar:
  • Doğru: cankurtaran, uyurgezer, külyutmaz, varyemez.
• Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan, hastalık adları:
  • Doğru: akbasma (hastalık), karabiber (bitki).
• Ev kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler:
  • Doğru: aşevi, huzurevi, öğretmenevi.

Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler

• Birleşme sırasında kelimelerden hiçbiri veya ikinci kelime anlam değişikliğine uğramayanlar:
  • Doğru: yer çekimi, ana dil, kuru yemiş, suçüstü.
• Etmek, olmak, eylemek yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi yoksa:
  • Doğru: fark etmek, arz etmek, yardım etmek.
  • Yanlış: farketmek, arzetmek.
• Somut olarak yer bildiren alt, üst, ana, ön, art, arka, yan, iç, dış, orta, büyük, küçük, sağ, sol, peşin, bir, iki, tek, çok, çift sözlerinin başa gelmesiyle kurulan birleşik kelimeler:
  • Doğru: alt yazı, ön söz, iç savaş, dış borç, orta oyun.

"de / da" Bağlacının ve "-de / -da" Ekinin Yazımı 🪢

Türkçede en sık yapılan yazım yanlışlarından biridir. İşte farkları:

Özellik	Bağlaç "de / da"	Ek "-de / -da" (Bulunma Hâli Eki)
Yazım Şekli	Her zaman ayrı yazılır.	Her zaman bitişik yazılır.
Sertleşme	Sertleşme kuralına uymaz (te/ta olmaz).	Sertleşme kuralına uyar (t, p, ç, k, s, ş, h, f harflerinden sonra -te / -ta olur).
Çıkarıldığında Anlam	Cümlenin anlamı bozulmaz, daralır.	Cümlenin anlamı bozulur.
Örnek	Sen de gel. (Sen gel.)	Kitap bende kaldı. (Kitap ben kaldı. ❌)

"ki" Bağlacının ve "-ki" Ekinin Yazımı ✨

Bu da sıkça karıştırılan bir diğer konudur:

Özellik	Bağlaç "ki"	Ek "-ki" (İlgi Eki / Sıfat Yapan Ek)
Yazım Şekli	Her zaman ayrı yazılır.	Her zaman bitişik yazılır.
Çıkarıldığında Anlam	Cümlenin anlamı bozulmaz, daralır.	Cümlenin anlamı bozulur.
"Lar" Eki Getirme	"Ki" bağlacına "lar" eki getirilmez.	"-ki" ekine "lar" eki getirilebilir.
Örnek	Duydum ki geliyormuş. (Duydum geliyormuş.)	Benimki (benimkiler), yoldaki (yoldakiler)

NOT: Bazı "ki" bağlaçları kalıplaşmış olarak bitişik yazılır: sanki, oysaki, mademki, belki, hâlbuki, çünkü, meğerki, illaki. (Akılda kalması için "SİMBOHÇAM" olarak kodlanabilir.)

"mi" Soru Ekinin Yazımı ❓

"mi" soru eki her zaman ayrı yazılır ve kendinden önceki kelimenin son ünlüsüne uyarak "-mı, -mu, -mü" şeklini alabilir. Kendisinden sonra gelen ekler ise bitişik yazılır.

• Doğru: Geldin mi? Okuyor musun? Güzel mi güzel bir ev. (Pekiştirme görevi)
• Yanlış: Geldinmi? Okuyormusun?

İkilemelerin ve Pekiştirmelerin Yazımı 💪

• İkilemeler: Anlamı pekiştiren ikilemeler ayrı yazılır ve aralarına virgül gibi noktalama işareti konulmaz.
  • Doğru: ağır ağır, yavaş yavaş, eski püskü, aşağı yukarı.
  • Yanlış: ağır, ağır; eski-püskü.
• Pekiştirmeler: Anlamı güçlendiren pekiştirmeler bitişik yazılır.
  • Doğru: masmavi, sapasağlam, yemyeşil, tertemiz.
  • Yanlış: mas mavi, sapa sağlam.

Tarihlerin ve Yön Adlarının Yazımı 📅🧭

• Tarihlerin Yazımı: Gün, ay ve yıl belirten sayılar arasına nokta veya eğik çizgi konulabilir. Ay adları rakamla yazıldığında büyük harfle başlamaz.
  • Doğru: 29.10.1923, 29/10/1923, 29 Ekim 1923.
  • Yanlış: 29 Ekim 1923 (Ekim rakamla yazıldığında).
• Yön Adlarının Yazımı: Yön adları özel isimden önce gelirse büyük, sonra gelirse küçük harfle başlar.
  • Doğru: Kuzey Anadolu, Anadolu'nun kuzeyi.
  • Yanlış: Anadolu'nun Kuzeyi.