Yazım Kuralları Ders Notu

Türkçenin doğru ve etkili kullanımında yazım kurallarına uymak büyük önem taşır. Bu ders notunda, 11. sınıf MEB müfredatı kapsamında yer alan temel yazım kuralları detaylı bir şekilde ele alınacaktır.

Büyük Harflerin Kullanımı ✍️

Büyük harflerin nerede ve nasıl kullanılacağı, yazım kurallarının temelini oluşturur. İşte başlıca kurallar:

• Cümle Başında Büyük Harf

  Her cümlenin ilk kelimesi büyük harfle başlar.

  • Örnek: Güneş doğdu, etraf aydınlandı.
  • Örnek: Neden gelmedin?

• Özel Adların Yazımı

  Kişi adları ve soyadları, takma adlar, unvanlar, coğrafi adlar, kurum ve kuruluş adları, kitap, dergi, gazete adları, millet, dil, din adları gibi birçok özel ad büyük harfle başlar.

  • Kişi Adları ve Soyadları: Mustafa Kemal Atatürk, Ayşe Yılmaz.
  • Takma Adlar ve Unvanlar: Mimar Sinan, Fatih Sultan Mehmet, Dayı Kemal, Hemşire Ayşe.
  • Coğrafi Adlar: Ankara, Marmara Denizi, Asya Kıtası, Ağrı Dağı. (Yön adları, özel ada dahilse büyük, değilse küçük: Doğu Anadolu, ama Ankara'nın doğusu.)
  • Kurum, Kuruluş ve İş Yeri Adları: Milli Eğitim Bakanlığı, Türk Dil Kurumu, Çankaya Lisesi.
  • Kitap, Dergi, Gazete ve Sanat Eseri Adları: Nutuk, Varlık Dergisi, Hürriyet Gazetesi (özel ada dahil olmayan "gazete" kelimesi küçük), Kaplumbağa Terbiyecisi (tablo).
  • Millet, Boy, Oymak Adları: Türk, Alman, Oğuz.
  • Dil ve Lehçe Adları: Türkçe, İngilizce, Azerbaycan Türkçesi.
  • Din ve Mezhep Adları: İslamiyet, Hristiyanlık, Sünnilik, Katoliklik.
  • Gezegen ve Yıldız Adları: Merkür, Jüpiter, Halley Kuyruklu Yıldızı (coğrafya ve astronomi terimi olarak kullanıldığında). (Gezegen ve yıldız adları, dünya, güneş, ay kelimeleri gezegen anlamı dışında kullanılırsa küçük harfle başlar: dünyanın uydusu ay.)

• Belirli Tarih Bildiren Ay ve Gün Adları

  Belirli bir tarihle birlikte kullanılan ay ve gün adları büyük harfle başlar.

  • Örnek: 29 Ekim 1923 Salı günü.
  • Örnek: Sınav 15 Haziran Cuma günü yapılacak.
  • Örnek: Okullar genellikle eylül ayında açılır. (Belirli bir tarih yoksa küçük.)

• Hitaplar

  Mektup ve resmî yazışmalardaki hitaplar büyük harfle başlar.

  • Örnek: Sevgili Öğrenciler,
  • Örnek: Sayın Başkan,

• Levha ve Tabela Yazıları

  Levhalar, tabelalar ve açıklama yazıları büyük harfle başlar.

  • Örnek: Giriş, Çıkış, Vezne, Otobüs Durağı.

• Özel Addan Türemiş Kelimeler

  Özel addan türemiş bütün kelimeler büyük harfle başlar.

  • Örnek: Türkçe, Avrupalı, İzmirli.

Sayıların Yazımı 🔢

Sayıların doğru yazımı, metinlerin anlaşılırlığı için önemlidir.

• Sayıların Yazıyla veya Rakamla Yazılması

  Metin içinde geçen sayılar genellikle yazıyla yazılır. Ancak saat, para tutarı, ölçü, istatistikî verilerde rakam kullanılır.

  • Örnek: Beş yıl sonra dönecek.
  • Örnek: Toplantı saat 14.30'da başlayacak.
  • Örnek: Pazardan 2 kilo elma aldım.
  • Örnek: 1.500.000 TL.

• Sıra Sayıları

  Sıra sayıları rakamla yazıldığında ya sonuna nokta konur ya da ek ayrılır.

  • Örnek: 3. (üçüncü) veya 3'üncü.
  • Örnek: II. Mehmet, XV. yüzyıl.

• Üleştirme Sayıları

  Üleştirme sayıları rakamla değil, yazıyla belirtilir.

  • Yanlış: 3'er elma.
  • Doğru: Üçer elma.
  • Yanlış: 2'şer pay.
  • Doğru: İkişer pay.

• Dört veya Daha Çok Basamaklı Sayılar

  Dört veya daha çok basamaklı sayılar sondan sayılmak üzere üçlü gruplara ayrılarak yazılır ve araya nokta konur.

  • Örnek: 1.250, 15.362, 1.000.000.

"De" Bağlacının ve "-de" Ekinin Yazımı ✨

"De" bağlacı ile "-de" hal ekinin yazımı sıklıkla karıştırılır. Temel fark, bağlaç olan "de"nin ayrı yazılması, ek olan "-de"nin ise bitişik yazılmasıdır.

• Bağlaç Olan "De/Da"

  Bağlaç olan "de/da" her zaman kelimeden ayrı yazılır ve asla "te/ta" şekline dönüşmez. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz.

  • Örnek: Sen de gel. (Cümleden çıkarıldığında "Sen gel" anlamlıdır.)
  • Örnek: Kitap da defter de masanın üzerinde.

• Ek Olan "-de/-da"

  Durum (bulunma) eki olan "-de/-da" kelimeye bitişik yazılır ve kelimenin son sesine göre "te/ta" şekline dönüşebilir. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulur.

  • Örnek: Evde kimse yok. (Cümleden çıkarıldığında "Ev kimse yok" anlamsızdır.)
  • Örnek: Okulda ders işledik.
  • Örnek: Sepette elma var. (fıstıkçı şahap kuralı)

"Ki" Bağlacının ve "-ki" Ekinin Yazımı 💡

"Ki" bağlacı, ilgi eki "-ki" ve sıfat yapan "-ki" olmak üzere üç farklı şekilde karşımıza çıkar.

• Bağlaç Olan "Ki"

  Bağlaç olan "ki" her zaman ayrı yazılır. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz veya çok az değişir.

  • Örnek: Biliyorum ki sen de geleceksin.
  • Örnek: Öyle yoruldum ki anlatamam.

  Bazı kalıplaşmış "ki" bağlaçları bitişik yazılır (SOMBaHÇeM kuralı):

  • Sanki, Oysaki, Mademki, Belki, Halbuki, Çünkü, Meğerki.

• İlgi Eki "-ki"

  İlgi eki olan "-ki" kelimeye bitişik yazılır ve ismin yerini tutar (zamir görevinde).

  • Örnek: Benim kalemim kayboldu, seninkini alabilir miyim? (senin kalemini)
  • Örnek: Evin çatısı aktı, bizimki sağlam. (bizim çatımız)

• Sıfat Yapan "-ki"

  Sıfat yapan "-ki" kelimeye bitişik yazılır ve eklendiği kelimeyi sıfat yapar.

  • Örnek: Yarınki toplantı iptal oldu. (hangi toplantı? yarınki)
  • Örnek: Masadaki kitap benim. (hangi kitap? masadaki)

"Mi" Soru Ekinin Yazımı 🤔

"Mi" soru eki, her zaman ayrı yazılır ve kendisinden sonra gelen ekler bu eke bitişik yazılır.

• Örnek: Geliyor musun?
• Örnek: Çalıştı mı?
• Örnek: Yarın gelecek miyim?

"Mi" eki pekiştirme görevinde kullanıldığında da ayrı yazılır:

• Örnek: Güzel mi güzel bir ev.
• Örnek: Yağmur yağdı mı dışarı çıkamayız.

Birleşik Kelimelerin Yazımı 🧩

Birleşik kelimelerin bitişik mi yoksa ayrı mı yazılacağı, anlam değişimi ve ses olaylarına göre belirlenir.

• Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler

  Genellikle şu durumlarda bitişik yazılır:

  • Ses düşmesi, ses türemesi veya ses değişimi olanlar: kaynana (kayın ana), nasıl (ne asıl), pazartesi (pazar ertesi), hissetmek (his etmek).
  • Her iki kelimesi veya ikinci kelimesi anlamını yitirenler: aslanağzı (çiçek adı), bülbül yuvası (tatlı adı), kuşburnu (bitki adı).
  • -an/-en, -r/-ar/-er, -maz/-mez, -mış/-miş ekleriyle kurulan sıfat-fiil ekleri: cankurtaran, bilgisayar, uyurgezer, güler yüz, çokbilmiş.
  • İki veya daha çok kelimenin birleşmesinden oluşan yer adları: Çanakkale, Eskişehir.
  • Somut olarak yer bildirmeyen alt, üst, üzeri kelimeleriyle kurulanlar: ayakaltı, bilinçaltı, öğleüstü, akşamüzeri.
  • Ağa, bey, efendi, hanım, nine vb. sözlerle kurulanlar: ağabey, hanımefendi.

• Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler

  Genellikle şu durumlarda ayrı yazılır:

  • Birleşme sırasında kelimelerden hiçbiri veya ikinci kelime anlam değişikliğine uğramayanlar: kuru fasulye, yer elması, köpek balığı, ana dili.
  • Etmek, olmak, kılmak, eylemek yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi olmazsa: fark etmek, terk etmek, yardım etmek, arz etmek. (Ses olayı varsa bitişik: kaybolmak (kayıp olmak), hissetmek (his etmek)).
  • Alt, üst, ana, ön, art, arka, dış, iç, orta, sağ, sol, tek, üst, yeni, yan, yarı, büyük, küçük, bir, iki, üç vb. kelimelerin başa gelmesiyle oluşanlar: alt yazı, üst geçit, ana bilim dalı, ön söz, art niyet, dış hatlar, iç savaş, orta oyunu, yan etki.
  • Yer adlarında kullanılan batı, doğu, güney, kuzey, iç, yakın, uzak kelimeleriyle kurulanlar: Batı Anadolu, İç Asya, Yakın Doğu.

Kısaltmaların Yazımı 📝

Kısaltmaların doğru yazımı, özellikle resmî metinlerde önemlidir.

• Büyük Harflerle Yapılan Kısaltmalar

  Kurum, kuruluş, ülke, uluslararası kuruluş adlarının kısaltmaları büyük harflerle yapılır ve aralarına nokta konmaz (T.C. ve T. ile biten bazı kısaltmalar hariç).

  • Örnek: TDK (Türk Dil Kurumu), TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi), ABD (Amerika Birleşik Devletleri).
  • Ekler, kısaltmanın okunuşuna göre gelir: TDK'nin, TBMM'ye.

• Ölçü Birimlerinin Kısaltmaları

  Uluslararası ölçü birimlerinin kısaltmaları aynen kullanılır ve sonuna nokta konmaz.

  • Örnek: kg (kilogram), m (metre), cm (santimetre).
  • Ekler, kısaltmanın okunuşuna göre gelir: kg'dan, m'ye.

• Küçük Harflerle Yapılan Kısaltmalar

  Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu esas alınır ve kısaltmanın sonuna nokta konur.

  • Örnek: vb. (ve benzerleri), Dr. (doktor), Prof. (profesör), s. (sayfa).
  • Ekler, kelimenin açılımına göre gelir: Dr.'a (doktora), Prof.'tan (profesörden).

İkilemelerin Yazımı 👯

İkilemeler, anlamı pekiştirmek veya güçlendirmek amacıyla kullanılan söz öbekleridir.

• İkilemeler her zaman ayrı yazılır ve aralarına kesinlikle noktalama işareti konmaz.
• Örnek: ağır ağır, koşa koşa, güle güle, er geç, eş dost, abur cubur.

Pekiştirmelerin Yazımı 💪

Pekiştirmeler, kelimenin anlamını güçlendiren yapılar olup genellikle "m, p, r, s" harfleriyle yapılır.

• Pekiştirmeler her zaman bitişik yazılır.
• Örnek: sapsarı, masmavi, tertemiz, yapayalnız.