Yazım kuralları ve noktalama işaretleri Ders Notu

11. Sınıf Edebiyat: Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri ✍️

Türkçemizin doğru ve etkili kullanımı, yazılı iletişimde büyük önem taşır. 11. sınıf müfredatı kapsamında ele aldığımız yazım kuralları ve noktalama işaretleri, metinlerimizin anlaşılırlığını artırırken, dilimizin zenginliğini de korumamıza yardımcı olur. Bu bölümde, sıkça karıştırılan veya gözden kaçabilen önemli kuralları detaylı örneklerle inceleyeceğiz.

Yazım Kuralları 📝

Bitişik ve Ayrı Yazılan Kelimeler

• Kurallı Birleşik Fiiller: -e/-a, -i/-ı, -u/-ü, -u/-ü ekleriyle kurulan yeterlilik, tezlik, sürerlik, yaklaşma fiilleri bitişik yazılır.
  • Örnek: geliverdi (tezlik), bakakalmış (sürerlik), uyuyordu (sürerlik), düşeyazdı (yaklaşma).
• "Her", "Her Bir", "Herhangi", "Herkes": Bu kelimeler her zaman bitişik yazılır.
  • Örnek: herkes, herhangi bir, her birimiz.
• "Her", "Her Bir", "Herhangi", "Herkes" Dışındaki Kelimelerle Kurulan Belirsizlik İfadeleri: "Her" ile başlayan kelimeler hariç, belirsizlik bildiren kelimeler ayrı yazılır.
  • Örnek: birkaç, birçoğu, kimi, bazı, hiçbiri.
• "İle" Bağlacı: "İle" bağlacı, kendinden önceki kelimeyle ayrı yazılır. Ancak, bazı kelimeler "ile" ile birleşerek yeni bir anlam kazanmışsa bitişik yazılabilir.
  • Örnek: Ali ile Ayşe (ayrı), gecekondu (bitişik - eski kullanım).
• "Dahi" ve "De" Bağlaçları: "De" bağlacı her zaman ayrı yazılır. "Dahi" kelimesi de ayrı yazılır.
  • Örnek: Ben de geldim., Sen de mi?, O da başarılıydı.

Sayılarda Yazım

• Sayılar metin içinde her zaman ayrı yazılır.
  • Örnek: iki yüz elli beş, bin dokuz yüz doksan dokuz.
• Saat, para tutarı, ölçü, istatistik verileri gibi durumlarda sayılar rakamla yazılabilir.
  • Örnek: 14.30, 50 TL, 10 kg, %25.

Kısaltmalarda Yazım

• Büyük harfle yapılan kısaltmalara gelen ekler, kısaltmanın okunuşuna göre değil, son harfin okunuşuna göre getirilir.
  • Örnek: TBMM'nin (Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin), DSİ'den (Devlet Su İşleri'nden).
• Küçük harfle yapılan kısaltmalara gelen ekler, kısaltmanın okunuşuna göre getirilir.
  • Örnek: cm'yi (santimetreyi), kg'lık (kilogramlık).

Noktalama İşaretleri ❗

Virgül (,)

• Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak için kullanılır.
  • Örnek: Kırmızı, mavi, yeşil renkleri severim.
• Sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.
  • Örnek: Geldik, oturduk, konuştuk.
• Hitaplardan sonra kullanılır.
  • Örnek: Sevgili öğrenciler,
• Anlam karışıklığını önlemek için kullanılır.
  • Örnek: Yaşlı adam, yorgun adımlarla ilerliyordu. (Burada "yaşlı" adamı nitelemektedir.)

Nokta (.)

• Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur.
  • Örnek: Kitabı okudum.
• Bazı kısaltmaların sonuna konur.
  • Örnek: Dr., Prof., Cad.
• Tarihlerin yazımında gün, ay ve yıl arasına konur.
  • Örnek: 01.01.2023

Noktalı Virgül (;)

• Öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.
  • Örnek: Bugün hava çok güzeldi; denize girdik, güneşlendik.
• Öğeleri arasında virgül bulunan grupları ayırmak için kullanılır.
  • Örnek: Ankara, İstanbul, İzmir; Adana, Antalya, Mersin gibi şehirler gezildi.

İki Nokta (:)

• Kendisinden sonra örnek verilecek veya açıklama yapılacak cümlelerin sonuna konur.
  • Örnek: İhtiyacımız olanlar: kalem, defter, silgi.
• Sesli konuşmalarda konuşan kişiyi belirtmek için kullanılır.
  • Örnek: Öğretmen: Çocuklar, bugünkü konumuz...

Soru İşareti (?)

• Soru bildiren cümlelerin sonuna konur.
  • Örnek: Bu kitabı okudun mu?
• Bilinmeyen yer, tarih gibi durumlar için yay ayraç içinde kullanılır.
  • Örnek: Yazar, 1980 (?) yılında doğmuş.

Ünlem İşareti (!)

• Sevinç, korku, şaşma, acıma gibi duyguları bildiren cümlelerin sonuna konur.
  • Örnek: Ne kadar güzel bir gün!, Eyvah!
• Seslenme veya hitap sözlerinden sonra konur.
  • Örnek: Hey, sen!

Tırnak İşareti (" ") ve Kesme İşareti (')

• Başka bir kimseden veya yazıdan alınan sözleri belirtmek için tırnak işareti kullanılır.
  • Örnek: "Ne yapıyorsun?" diye sordu.
• Özel adlara getirilen ekleri ayırmak için kesme işareti kullanılır.
  • Örnek: Türkiye'nin, İstanbul'a, Atatürk'ten.

Çözümlü Örnekler 💡

Soru 1: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır?

A) Yarınki toplantıya herkes katılmalı.

B) Bu konuda bana da danışabilirsin.

C) Birkaç gün sonra görüşürüz.

D) Herkesin fikri önemliydi.

E) O da bu işten anlamaz.

Çözüm: A seçeneğinde "herkes" kelimesi bitişik yazılmalıdır. Ancak seçeneklerde "herkes" kelimesi zaten bitişik yazılmıştır. Soruda bir hata olabilir. Eğer soru şu şekilde olsaydı:

A) Yarınki toplantıya her kes katılmalı.

Bu durumda A seçeneği yanlış olurdu. Mevcut seçenekler arasında bir yazım yanlışı bulunmamaktadır.

Soru 2: "Bugün hava çok güzeldi; biz de parka gittik, orada bol bol oyun oynadık." cümlesinde hangi noktalama işareti doğru kullanılmıştır?

Çözüm: Bu cümlede noktalı virgül (;) doğru kullanılmıştır. Çünkü kendisinden önceki ve sonraki kısımlar arasında anlamca bir ilişki vardır ve ilk kısımda virgül kullanılmıştır (bugün hava çok güzeldi, biz de parka gittik). Noktalı virgül, bu türden sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.

Soru 3: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de" bağlacı yanlış kullanılmıştır?

A) Sen de mi geleceksin?

B) O da bu habere çok sevindi.

C) Kitap da benim yanımda.

D) Yarınki ödevide eksik var.

E) Ben de onu bekliyordum.

Çözüm: D seçeneğinde "ödevide" kelimesi yanlış yazılmıştır. "De" bağlacı her zaman ayrı yazılır. Doğrusu "ödevinde" şeklinde olmalıdır (burada "-de" hal ekidir). Eğer bağlaç olarak kullanılacaksa "ödevi de" şeklinde olurdu.