Eleştiri türleri, cumhuriyet öncesi dönemde eleştiri ve cumhuriyet döneminde eleştiri Ders Notu

11. Sınıf Edebiyat: Eleştiri Türleri ve Türk Edebiyatındaki Yeri 📝

Eleştiri, edebiyatın anlaşılması, yorumlanması ve değerlendirilmesi açısından temel bir disiplindir. Edebiyat eserlerini derinlemesine inceleyerek okuyucuya eserin değerini, amacını ve niteliğini aktarmayı hedefler. Eleştiri, sadece olumlu veya olumsuz yargılardan ibaret olmayıp, eserin sanat değeri, toplumsal etkileri, yazarın niyeti gibi pek çok boyutuyla ele alınır. Türk edebiyatında eleştiri türleri ve bu türlerin gelişim süreci, özellikle Cumhuriyet öncesi ve Cumhuriyet dönemi edebiyatında önemli farklılıklar göstermiştir.

1. Eleştiri Türleri

Eleştiri türleri, eleştirinin amacına, yöntemine ve odak noktasına göre çeşitlilik gösterir. Başlıca eleştiri türleri şunlardır:

• Sanatçıyımerkezli Eleştiri (Biyografik Eleştiri): Eseri, sanatçının hayatı, kişiliği, psikolojisi ve deneyimleri üzerinden açıklar. Sanatçının yaşamındaki olayların esere nasıl yansıdığına odaklanır.
• Eseri Merkezli Eleştiri (Şekilci/Biçimci Eleştiri): Eserin kendisini, dilini, üslubunu, yapısını, temasını ve anlatım tekniklerini merkeze alır. Eserin dışındaki unsurlarla ilgilenmez.
• Okuyucuyu Merkezli Eleştiri (Etki Eleştirisi): Eserin okuyucu üzerindeki etkilerini, okuyucunun eseri nasıl algıladığını ve yorumladığını inceler.
• Toplumu Merkezli Eleştiri (Toplumsal/Marksist Eleştiri): Eseri, toplumsal, ekonomik ve siyasi koşullar içinde değerlendirir. Eserin toplumsal sorunlara nasıl yaklaştığına ve toplumsal değişime etkisine bakar.
• Tarihsel Eleştiri: Eseri, yazıldığı dönemin koşulları, tarihi olaylar ve kültürel atmosfer içinde inceler.
• Psikolojik Eleştiri: Eseri, psikanaliz kuramları çerçevesinde, karakterlerin bilinçaltı dünyalarını, arzularını ve çatışmalarını analiz eder.

2. Cumhuriyet Öncesi Dönemde Eleştiri

Cumhuriyet öncesi Türk edebiyatında eleştiri, günümüzdeki anlamından biraz farklı bir seyir izlemiştir. Bu dönemde eleştiri genellikle:

• Divan Edebiyatı'nda: Eserler genellikle şairlerin kendi aralarında veya hocaları tarafından değerlendirilirdi. "Tezkire"ler, şairlerin hayatları ve eserleri hakkında kısa bilgiler içerse de, günümüz anlamında bir eleştiri metni sayılmaz. Daha çok biyografik ve tanıtım amaçlıdır.
• Tanzimat Dönemi'nde: Batılı anlamda eleştiri türlerinin temelleri atılmıştır. İlk eleştiri yazıları, edebi dergilerde ve gazetelerde yayımlanmaya başlanmıştır. Bu dönemde eleştiriler daha çok:
  • Eserlerin dil ve üslup özellikleri
  • Batı edebiyatından alınan türlerin (roman, tiyatro gibi) tanıtılması
  • Toplumsal fayda ve ahlaki değerler
  • Sanatın amacı üzerine tartışmalar

  Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa gibi isimler bu alanda öncü olmuşlardır. Namık Kemal'in "İntibah" romanı üzerine yazdığı mukaddime, edebi eleştiri açısından önemli bir örnektir.

• Servet-i Fünun ve Fecr-i Ati Dönemlerinde: Eleştiri, daha çok edebi tartışmalar ve dergiler aracılığıyla gelişmiştir. Eserlerin estetik değerleri, bireysel duygular ve sanatın sanat için yapılması gerektiği görüşleri ön plana çıkmıştır. Ancak bu dönemde de eleştiriler genellikle kişisel görüşler ve edebi zevkler çerçevesinde şekillenmiştir.

3. Cumhuriyet Döneminde Eleştiri 🇹🇷

Cumhuriyet dönemiyle birlikte Türk edebiyatında eleştiri, daha sistematik, bilimsel ve çeşitli ekollere dayanan bir yapıya kavuşmuştur. Bu dönemde eleştiri anlayışındaki değişimler şunlardır:

• Bilimsel Eleştirinin Gelişimi: Üniversitelerde edebiyat kürsülerinin kurulması, Batı'daki eleştiri kuramlarının (Marksist, yapısalcı, göstergebilimsel vb.) Türkçeye çevrilmesi ve uygulanması, eleştiriyi daha akademik bir zemine taşımıştır.
• Çeşitli Eleştiri Yaklaşımları:
• Toplumcu Gerçekçi Eleştiri: Nazım Hikmet, Vedat Günyol gibi isimler, eserin toplumsal işlevini, sınıf mücadelesini ve halkın sorunlarını ele almıştır.
• Biçimci Eleştiri: Ahmet Hamdi Tanpınar, Nurullah Ataç gibi isimler, eserin dilini, yapısını ve estetik özelliklerini ön plana çıkarmıştır. Nurullah Ataç, deneme ve eleştiri türlerini birleştirerek özgün bir üslup geliştirmiştir.
• Psikolojik ve Mitolojik Eleştiri: Bu yaklaşımlar da Türk edebiyatında etkili olmuş, eserlerin derinlikli anlamları araştırılmıştır.
• Eleştiri ve Denemenin Bütünleşmesi: Cumhuriyet döneminde deneme türüyle eleştiri iç içe geçmiştir. Yazarlar, hem kendi düşüncelerini serbestçe ifade etmiş hem de eserleri değerlendirmişlerdir.
• Önemli Eleştirmenler: Fethi Naci, Berna Moran, Asım Bezirci, Doğan Hızlan gibi isimler, Türk edebiyatında eleştiri anlayışının gelişmesine önemli katkılarda bulunmuşlardır.

Cumhuriyet döneminde eleştiri, sadece eser değerlendirmesi olmaktan çıkıp, edebi akımları, sanatçıları ve edebi kuramları analiz eden, edebiyatın toplumsal ve kültürel rolünü sorgulayan geniş bir alan haline gelmiştir. Bu dönemde eleştiri, edebiyatın anlaşılması ve yaşatılması için vazgeçilmez bir araç olmuştur.