Bitkilerde yönelme hareketleri Ders Notu

Bitkiler hareket kabiliyeti bakımından hayvanlardan farklı olarak aktif yer değiştirme hareketi yapamazlar. Bunun yerine çevresel uyarılara karşı pasif hareketler sergilerler. Bitkilerde görülen hareketler büyüme ile ilişkili olan yönelme (tropizma) hareketleri ve turgor basıncı değişimleriyle gerçekleşen irganım (nasti) hareketleri olmak üzere iki ana başlıkta incelenir.

🌱 Bitkilerde Tropizma (Yönelme) Hareketleri

Tropizma; dışarıdan gelen uyaranın yönüne bağlı olarak gerçekleşen büyüme hareketleridir. Bu hareketlerin temelinde hücresel düzeyde asymmetric (düzensiz) büyüme yer alır. Büyüme hareketlerini düzenleyen temel bitkisel hormon ise oksin hormonudur.

📌 Önemli Not: Eğer yönelme hareketi uyaranın geldiği yöne doğru ise pozitif (+) tropizma, uyaranın aksi yönüne doğru ise negatif (-) tropizma adını alır.

1. Tropizma Çeşitleri

☀️ Fototropizma (Işığa Yönelme)

Bitki organlarının ışık uyarısına karşı verdiği büyüme tepkisidir. Gövde uçlarında sentezlenen oksin hormonu ışığı sevmez ve ışığın gelmediği (karanlık) tarafa doğru yönelir. Karanlık tarafta oksin konsantrasyonu arttığı için bu bölgedeki hücreler daha hızlı bölünür ve uzar. Sonuç olarak gövde ışığa doğru bükülür.

• Bitki Gövdesi: Işığa doğru büyüdüğü için pozitif fototropizma gösterir.
• Bitki Kökü: Genellikle ışığın aksi yönüne büyüdüğü için negatif fototropizma gösterir.

🌍 Geotropizma / Gravitropizma (Yer Çekimine Yönelme)

Yer çekimi kuvvetinin etkisiyle gerçekleşen yönelme hareketidir.

• Bitki Kökü: Yer çekimi yönünde (aşağı doğru) büyür. Bu nedenle köklerde pozitif geotropizma görülür.
• Bitki Gövdesi: Yer çekiminin aksi yönünde (yukarı doğru) büyür. Gövdede negatif geotropizma görülür.

💧 Hidrotropizma (Susa Yönelme)

Bitki köklerinin suya veya neme doğru yönelmesidir. Kökler suyun bulunduğu yöne doğru büyüme gösterdiği için köklerde pozitif hidrotropizma gerçekleşir.

🧪 Kemotropizma (Kimyasal Maddelere Yönelme)

Bitki organlarının toprakta bulunan kimyasal maddelere karşı gösterdiği yönelmedir.

• Köklerin gübre ve organik besin maddelerine doğru büyümesi pozitif kemotropizma örneğidir.
• Köklerin yüksek tuz, asit veya zehirli kimyasallardan kaçması negatif kemotropizma örneğidir.

🖐️ Tigmotropizma / Haptotropizma (Temasa Yönelme)

Bitkilerin katı bir doku veya desteğe temas etmesi sonucu gösterdiği yönelme hareketidir. Örneğin sarmaşık ve fasulye gibi sarılıcı bitkilerin gövdeleri, bir desteğe temas ettiğinde oksin dağılımı değişir ve sarılma hareketi gerçekleşir. Bu durum pozitif tigmotropizma olarak adlandırılır.

📊 Tropizma Hareketlerinin Karşılaştırma Tablosu

Tropizma Türü	Uyaran	Pozitif Tepki Veren Organ	Negatif Tepki Veren Organ
Fototropizma	Işık	Gövde	Kök
Geotropizma	Yer Çekimi	Kök	Gövde
Hidrotropizma	Su / Nem	Kök	-
Kemotropizma	Kimyasallar	Kök (Gübre)	Kök (Aşırı Tuz)
Tigmotropizma	Dokunma / Temas	Sarmaşık Gövdesi	-

📝 Çözümlü Örnek Sorular

Soru 1: Yatay konumda tutulan bir saksı bitkisinde zamanla gövdenin yukarı, kökün ise aşağı doğru büküldüğü gözlemleniyor. Bu durumla ilgili olarak;

I. Gövdede negatif geotropizma gerçekleşmiştir.
II. Kök ve gövdedeki yönelmede oksin hormonunun düzensiz dağılımı etkilidir.
III. Kök pozitif fototropizma göstermiştir.

yargılarından hangileri doğrudur?

Çözüm 1: Yatay duran bitkide yer çekimi etkisiyle oksin alt tarafta birikir. Gövde yer çekiminin tersine (yukarı) büyüdüğü için negatif geotropizma sergiler (I doğru). Tüm tropizma olaylarında oksin hormonunun asimetrik büyüme sağlaması rol oynar (II doğru). Kök aşağı doğru yer çekimi yönünde büyüdüğünden pozitif geotropizma göstermiştir; bu durum fototropizma ile ilgili değildir (III yanlış). Cevap: I ve II.

Soru 2: Bir koleoptil (yeni çimlenen bitki filizi) ucundan tek taraflı ışık verildiğinde ışığa doğru bükülmektedir. Bükülme açısı \( \theta \) ile gösterilmektedir. Koleoptil ucu kesilip araya mika (geçirgen olmayan engel) yerleştirildiğinde yönelme gerçekleşmemektedir.

Bu deneyin sonuçlarına dayanarak aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılabilir?

A) Mika maddesi ışığın geçişini tamamen engeller.
B) Yönelmeyi sağlayan kimyasal madde koleoptil ucunda üretilir ve aşağı doğru taşınır.
C) Işık alan tarafta hücresel uzama hızı %100 oranında artar.
D) Tropizma hareketlerinde turgor basıncı değişimi temel etkendir.

Çözüm 2: Uç kısım kesildiğinde veya uca geçirgen olmayan mika koyulduğunda oksin aşağıya sızamaz ve yönelme durur. Bu durum yönelmeyi sağlayan hormonun (oksin) uçta sentezlenip alt bölgelere taşındığını kanıtlar. Turgor basıncı ise nasti hareketlerinde etkilidir. Cevap: B.