Bitkilerde tropizma ve nasti hareketleri Ders Notu

Bitkiler, hayvanlar gibi aktif olarak yer değiştirme hareketi yapamasalar da çevreden gelen uyarılara karşı tepki verir ve durum değiştirme hareketleri gerçekleştirirler. Bitkilerde görülen hareketler uyarının yönüne bağlı olup olmamasına ve gerçekleşme mekanizmasına göre tropizma (yönelim) ve nasti (ırganım) olmak üzere iki ana başlıkta incelenir.

🌱 1. Tropizma (Yönelim) Hareketleri

Uyarının yönüne bağlı olarak gerçekleşen büyüme ve kıvrılma hareketleridir. Hareket uyarının geldiği yöne doğru ise pozitif (+) tropizma, uyarının aksi yönüne doğru ise negatif (-) tropizma adını alır. Tropizma hareketleri asimetrik büyüme ile gerçekleştiği için yavaştır ve temelinde oksin hormonu dağılımındaki düzensizlikler yer alır.

Tropizma Çeşitleri

• Fototropizma: Işığa karşı gösterilen yönelim hareketidir. Bitki gövdesi ışığa doğru büyüyerek pozitif fototropizma gösterirken, kökler negatif fototropizma gösterir. Oksin hormonu ışığı sevmez ve gövdenin karanlıkta kalan tarafında birikerek o bölgenin daha hızlı büyümesini sağlar.
• Jeotropizma (Gravitropizma): Yer çekimine karşı gösterilen tepkidir. Bitki kökleri yer çekimi yönünde büyüyerek pozitif jeotropizma, gövde ise yer çekimine zıt yönde büyüyerek negatif jeotropizma gösterir.
• Kemotropizma: Kimyasal maddelere karşı gösterilen harekettir. Köklerin gübreye doğru büyümesi pozitif, aşırı tuz veya zehirli maddelerden uzaklaşması negatif kemotropizmadır.
• Hidrotropizma: Suya doğru gösterilen yönelimdir. Bitki kökleri her zaman suya doğru büyüme eğilimi göstererek pozitif hidrotropizma yapar.
• Higmotropizma (Tigmotropizma): Dokunmaya karşı gösterilen büyüme tepkisidir. Sarmaşık ve asma gibi sarılıcı bitkilerin bir desteğe sarılması pozitif higmotropizmaya örnektir.
• Travmatotropizma: Bitki organlarının yaralanma durumunda yaralanan bölgeden uzaklaşacak şekilde büyümesidir.

🌸 2. Nasti (Irganım) Hareketleri

Uyarının yönüne bağlı olmadan gerçekleşen ırganım hareketleridir. Hareketin yönünü uyarının geliş yönü değil, bitkinin anatomi yapısı belirler. Bu nedenle nasti hareketlerinde pozitif veya negatiflikten bahsedilmez. Nasti hareketleri hücresel düzeyde ani turgor basıncı değişimleri ile gerçekleştiği için tropizmaya göre oldukça hızlıdır.

Nasti Çeşitleri

• Fotonasti: Işık şiddetine bağlı hareketlerdir. Örneğin; akşamsefası bitkisinin çiçeklerinin gündüz kapalı olup karanlıkta açması.
• Termonasti: Sıcaklık değişimlerine bağlı hareketlerdir. Lale çiçeklerinin belirli sıcaklıklarda açıp, düşük sıcaklıkta kapanması.
• Sismonasti: Dokunma, sarsıntı veya mekanik etkilerle gerçekleşir. Küstüm otuna (Mimosa pudica) dokunulduğunda yapraklarını kapatması ve sinekkapan (böcekçil) bitkisinin böcek konduğunda yapraklarını aniden kapatması turgor basıncı değişimiyle sağlanan sismonastidir.

Önemli Not: Tropizma hareketlerinde büyüme ve hormon (oksin) etkilidir, geri dönüşümsüzdür. Nasti hareketlerinde ise turgor basıncı etkilidir ve geri dönüşümlüdür.

📊 Tropizma ve Nasti Karşılaştırması

Özellik	Tropizma	Nasti
Uyarının Yönü	Önemlidir	Önemli Değildir
Temel Mekanizma	Oksin Dağılımı (Büyüme)	Turgor Basıncı Değişimi
Tepki Hızı	Yavaş	Hızlı
Geri Dönüşüm	Tersine Dönemez	Geri Dönüşümlüdür

❓ Çözümlü Örnek Sorular

Soru 1: Karanlık bir ortamda bulunan bir bitki fidesi, sadece sol tarafından ışık alacak şekilde aydınlatılmıştır. Bir süre sonra bitki gövdesinde gerçekleşen değişimler ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Oksin hormonu ışık alan tarafta birikir.
B) Gövdede negatif fototropizma görülür.
C) Karanlık taraftaki hücreler daha hızlı bölünerek uzar.
D) Hareket turgor basıncı değişimi ile gerçekleşir.
E) Uyarının yönü hareketin yönünde etkili değildir.

Çözüm: Oksin hormonu ışığı sevmeyen bir hormondur ve ışık görmeyen (karanlık) tarafa kayar. Karanlık tarafta oksin konsantrasyonu arttığı için bu bölgedeki hücreler daha hızlı uzar ve gövde ışığa doğru bükülür (pozitif fototropizma). Bu nedenle doğru cevap C seçeneğidir.

Soru 2: Böcekçil bir bitki olan venüs sinekkapanının (Dionaea muscipula) yaprağına bir sinek konduğunda yaprakların aniden kapanması olayı ile ilgili;

I. Turgor basıncındaki ani değişimle gerçekleşir.
II. Bir nasti hareketidir.
III. Oksin hormonunun asimetrik dağılımı sonucu oluşur.

yargılarından hangileri doğrudur?

Çözüm: Sinekkapan bitkisinin kapanması sismonasti örneğidir. Nasti hareketleri oksin hormonu ile değil, potasyum pompalanması sonucu oluşan hızlı turgor basıncı değişimleriyle gerçekleşir. Dolayısıyla I ve II doğru, III yanlıştır. Cevap: I ve II.