🎓 10. Sınıf
📚 10. Sınıf Tarih
💡 10. Sınıf Tarih: Osmanlının yönetim ve ordu yapısında değişim Çözümlü Örnekler
10. Sınıf Tarih: Osmanlının yönetim ve ordu yapısında değişim Çözümlü Örnekler
Örnek 1:
Osmanlı Devleti'nin ilk dönemlerinde düzenli bir ordu bulunmuyordu. Savaş zamanı gönüllü birlikler toplanıyordu. Orhan Bey döneminde kurulan ilk düzenli ordunun adı nedir?
A) Yeniçeri Ocağı
B) Yaya ve Müsellemler
C) Tımarlı Sipahiler
D) Akıncılar
E) Nizam-ı Cedid
A) Yeniçeri Ocağı
B) Yaya ve Müsellemler
C) Tımarlı Sipahiler
D) Akıncılar
E) Nizam-ı Cedid
Çözüm:
Osmanlı Devleti'nin askeri yapısındaki değişim sürecini incelediğimizde şu adımları görürüz:
- Osman Gazi Dönemi: Düzenli bir ordu yoktur. Eli silah tutan herkes (gaziler, aşiret birlikleri) savaşa katılırdı.
- Orhan Bey Dönemi: Sınırların genişlemesiyle kuşatmalar uzamış ve sürekli bir askeri güce ihtiyaç duyulmuştur. Bu doğrultuda Yaya ve Müsellem adıyla ilk düzenli birlikler kurulmuştur.
- Bu değişim, devletin aşiret yapısından merkezi bir devlet yapısına geçişinin en önemli kanıtlarından biridir.
✅ Doğru Cevap: B
Örnek 2:
Osmanlı Devleti'nde savaş esirlerinin beşte birinin devlet hizmetine alınması esasına dayanan sisteme "Pençik Sistemi" denir.
Eğer bir savaşta \( 500 \) adet esir ele geçirilmişse, Pençik sistemi kurallarına göre kaç esir ordu eğitimi için devlet hizmetine ayrılır?
A) \( 50 \)
B) \( 100 \)
C) \( 150 \)
D) \( 200 \)
E) \( 250 \)
Eğer bir savaşta \( 500 \) adet esir ele geçirilmişse, Pençik sistemi kurallarına göre kaç esir ordu eğitimi için devlet hizmetine ayrılır?
A) \( 50 \)
B) \( 100 \)
C) \( 150 \)
D) \( 200 \)
E) \( 250 \)
Çözüm:
Pençik kelimesi Farsça "penç" (beş) ve "yek" (bir) kelimelerinden türetilmiştir ve \( 1/5 \) anlamına gelir.
- Sistem kuralı: Toplam esir sayısının \( 1/5 \)'i devletin olur.
- Verilen esir sayısı: \( 500 \)
- İşlem: \( 500 \div 5 = 100 \) veya \( 500 \times 1/5 = 100 \)
👉 Bu sistem, ilerleyen dönemlerde yerini Devşirme Sistemi'ne bırakacaktır. Temel amaç, merkezi otoriteyi koruyacak profesyonel bir ordu (Kapıkulu) kurmaktır.
✅ Doğru Cevap: B
Örnek 3:
Tımar Sistemi'nde, kendisine toprak verilen dirlik sahibi, geliriyle orantılı olarak devlete asker yetiştirmek zorundaydı.
Bir dirlik sahibinin yıllık geliri \( 9000 \) Akçe ise ve her \( 3000 \) Akçe için bir "Cebelü" (atlı asker) yetiştirmesi gerekiyorsa, bu dirlik sahibi kaç asker yetiştirmelidir?
Bir dirlik sahibinin yıllık geliri \( 9000 \) Akçe ise ve her \( 3000 \) Akçe için bir "Cebelü" (atlı asker) yetiştirmesi gerekiyorsa, bu dirlik sahibi kaç asker yetiştirmelidir?
Çözüm:
Tımar sistemi, Osmanlı ekonomisi ve ordusunun temel taşıdır. Hesaplama şu şekilde yapılır:
- Toplam Gelir: \( 9000 \) Akçe
- Bir asker için gereken miktar: \( 3000 \) Akçe
- Asker sayısı \( x \) olsun:
- \[ x = 9000 \div 3000 \]
- \[ x = 3 \]
💡 Sonuç: Bu dirlik sahibi devlete \( 3 \) adet tam teçhizatlı Cebelü yetiştirmekle yükümlüdür. Bu sayede devlet, hazinesinden para çıkmadan büyük bir orduya sahip olmuştur.
Örnek 4:
Fatih Sultan Mehmet döneminde, Divan-ı Hümayun toplantılarına padişahlar yerine Sadrazamların başkanlık etmesi kararlaştırılmıştır. Padişah ise toplantıları "Kasr-ı Adl" adı verilen kafesli bir pencerenin arkasından izlemeye başlamıştır.
Bu değişimin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Padişahın iş yükünü azaltmak
B) Divan üyelerinin daha rahat karar vermesini sağlamak ve merkezi otoriteyi mutlaklaştırmak
C) Sadrazamın yetkilerini kısıtlamak
D) Halkın yönetime katılımını artırmak
E) Divan toplantılarını tamamen sona erdirmek
Bu değişimin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Padişahın iş yükünü azaltmak
B) Divan üyelerinin daha rahat karar vermesini sağlamak ve merkezi otoriteyi mutlaklaştırmak
C) Sadrazamın yetkilerini kısıtlamak
D) Halkın yönetime katılımını artırmak
E) Divan toplantılarını tamamen sona erdirmek
Çözüm:
Bu uygulama Osmanlı yönetim yapısında çok kritik bir dönüm noktasıdır:
- Padişahın divandan çekilmesi, onun "erişilemez" ve "mutlak" gücünü pekiştirmiştir.
- Sadrazamın başkanlık etmesi, divanın bir karar organından ziyade bir danışma organı haline geldiğini gösterir.
- Padişahın kafes arkasından izlemesi, "her an orada olabilir" hissi uyandırarak denetimi elinde tutmasını sağlamıştır.
✅ Doğru Cevap: B
Örnek 5:
Günümüzde devlet memurluğu sınavlarında (KPSS gibi) kişilerin yetenek ve bilgilerine göre işe alınması esastır. Osmanlı Devleti'nde de özellikle Enderun Mektebi ve Devşirme Sistemi ile devlet adamı yetiştirilirken kişinin yeteneğine bakılırdı.
Bu durum, Osmanlı yönetim yapısındaki hangi kavramla doğrudan ilişkilidir?
A) Aristokrasi
B) Liyakat (Yetenek ve Uygunluk)
C) Veraset
D) Meşrutiyet
E) Teokrasi
Bu durum, Osmanlı yönetim yapısındaki hangi kavramla doğrudan ilişkilidir?
A) Aristokrasi
B) Liyakat (Yetenek ve Uygunluk)
C) Veraset
D) Meşrutiyet
E) Teokrasi
Çözüm:
Osmanlı Devleti, özellikle yükselme döneminde bürokraside ve orduda liyakat sistemine büyük önem vermiştir.
- Devşirme Sistemi: Zeki ve yetenekli çocuklar seçilerek Enderun'da eğitilir, sadrazamlığa kadar yükselebilirlerdi.
- Bu sistem sayesinde soylu bir sınıfın oluşması engellenmiş ve sadece yetenekli olanların devlet kademelerinde yükselmesi sağlanmıştır.
- Günümüzdeki modern personel alım sistemlerinin tarihsel bir kökeni olarak görülebilir.
✅ Doğru Cevap: B
Örnek 6:
Osmanlı askeri yapısında Kapıkulu Piyadeleri (Yeniçeriler) ve Eyalet Askerleri (Tımarlı Sipahiler) arasında temel farklar vardır.
Aşağıdaki karşılaştırmalardan hangisi yanlıştır?
A) Yeniçeriler merkezde bulunur, Sipahiler eyaletlerde.
B) Yeniçeriler devletten maaş (Ulufe) alır, Sipahiler toprak geliriyle geçinir.
C) Yeniçeriler devşirme kökenlidir, Sipahiler Türk kökenlidir.
D) Yeniçeriler atlı birliklerdir, Sipahiler yaya birliklerdir.
E) Yeniçeriler padişahın özel ordusudur, Sipahiler taşra güvenliğini sağlar.
Aşağıdaki karşılaştırmalardan hangisi yanlıştır?
A) Yeniçeriler merkezde bulunur, Sipahiler eyaletlerde.
B) Yeniçeriler devletten maaş (Ulufe) alır, Sipahiler toprak geliriyle geçinir.
C) Yeniçeriler devşirme kökenlidir, Sipahiler Türk kökenlidir.
D) Yeniçeriler atlı birliklerdir, Sipahiler yaya birliklerdir.
E) Yeniçeriler padişahın özel ordusudur, Sipahiler taşra güvenliğini sağlar.
Çözüm:
Osmanlı ordusunu iki ana kolda incelemeliyiz:
- Kapıkulu (Yeniçeriler): Merkez ordusudur ve piyade (yaya) ağırlıklıdır. Padişaha doğrudan bağlıdırlar ve 3 ayda bir Ulufe denilen maaş alırlar.
- Tımarlı Sipahiler: Eyalet ordusudur ve atlı birliklerdir. Devletten maaş almazlar, tımar topraklarının geliriyle geçinirler.
- D şıkkındaki bilgi tam tersidir; Yeniçeriler yaya, Sipahiler atlıdır.
✅ Doğru Cevap: D
Örnek 7:
Osmanlı Devleti'nde devlet işlerinin görüşüldüğü Divan-ı Hümayun'da dini konularda alınan kararların İslam dinine uygun olup olmadığına dair fetva veren görevli kimdir?
A) Sadrazam
B) Nişancı
C) Şeyhülislam
D) Kazasker
E) Defterdar
A) Sadrazam
B) Nişancı
C) Şeyhülislam
D) Kazasker
E) Defterdar
Çözüm:
Divan üyelerinin görevlerini hatırlayalım:
- Sadrazam: Padişahın mutlak vekili.
- Defterdar: Mali işlerden sorumlu.
- Nişancı: Kanunları bilir, padişahın tuğrasını çeker.
- Kazasker: Adalet ve eğitim işlerine bakar.
- Şeyhülislam: Alınan kararların dine uygunluğunu denetler ve fetva verir.
📌 Not: Şeyhülislam divanın asli üyesi değildir, ihtiyaç duyulduğunda çağrılır.
✅ Doğru Cevap: C
Örnek 8:
"Tımar sisteminin bozulması, sadece askeri yapıyı değil, aynı zamanda tarımsal üretimi ve asayişi de olumsuz etkilemiştir."
Bu yargıya dayanarak, Tımar sisteminin işleyişi hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) Sadece askeri amaçlı bir sistemdir.
B) Devletin ekonomisi, güvenliği ve ordusu birbirine bağlı bir yapıdadır.
C) Yeniçerilerin sayısının artmasını sağlamıştır.
D) Ticaret yollarının güvenliğini azaltmıştır.
E) Padişahın yetkilerini kısıtlayan bir sistemdir.
Bu yargıya dayanarak, Tımar sisteminin işleyişi hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) Sadece askeri amaçlı bir sistemdir.
B) Devletin ekonomisi, güvenliği ve ordusu birbirine bağlı bir yapıdadır.
C) Yeniçerilerin sayısının artmasını sağlamıştır.
D) Ticaret yollarının güvenliğini azaltmıştır.
E) Padişahın yetkilerini kısıtlayan bir sistemdir.
Çözüm:
Tımar sistemi çok fonksiyonlu (multidisipliner) bir yapıdır:
- Ekonomik: Toprağın işlenmesini ve üretimin sürekliliğini sağlar.
- Askeri: Bedava ve her an hazır bir ordu (Cebelü) oluşturur.
- İdari/Güvenlik: Sipahiler bulundukları bölgenin asayişini sağlar.
- Bu yüzden sistemin bir çarkı bozulduğunda (örneğin üretim durduğunda), asker yetişmez ve bölgede güvenlik zafiyeti oluşur. Bu durum sistemin bütüncül doğasını gösterir.
✅ Doğru Cevap: B
Daha Fazla Soru ve İçerik İçin QR Kodu Okutun
https://www.eokultv.com/atolye/10-sinif-tarih-osmanlinin-yonetim-ve-ordu-yapisinda-degisim/sorular