Osmanlı Devleti Ders Notu

Osmanlı Devleti, Anadolu Selçuklu Devleti'nin yıkılma sürecinde Anadolu'da ortaya çıkan Türk beyliklerinden biridir. Söğüt ve Domaniç civarında kurulan bu beylik, kısa sürede büyüyerek bir dünya imparatorluğuna dönüşmüştür.

Osmanlı Devleti'nin Kuruluş Dönemi (1299-1453) 🚀

Bu dönem, Osmanlı Beyliği'nin bağımsız bir devlet haline gelmesinden İstanbul'un Fethi'ne kadar uzanır. Anadolu'da siyasi birliğin bozulduğu, Moğol istilasının etkilerinin sürdüğü ve Haçlı Seferleri'nin devam ettiği bir ortamda Osmanlılar, stratejik konumlarını ve gaza ruhunu kullanarak güçlenmişlerdir.

Anadolu'nun Durumu ve Beylikler

• Moğol İstilası: Anadolu Selçuklu Devleti, 1243 Kösedağ Savaşı ile Moğol hakimiyetine girmiş ve merkezi otoritesini kaybetmiştir.
• Türk Beylikleri: Anadolu'nun batı uç bölgelerinde birçok Türkmen beyliği kurulmuştur (Karesioğulları, Germiyanoğulları, Aydınoğulları, Saruhanoğulları, Menteşeoğulları, Hamitoğulları, Karamanoğulları vb.). Osmanlı Beyliği bunlardan biridir.
• Bizanstan Kazanılan Yerler: Osmanlılar, Bizans İmparatorluğu'nun zayıflığından faydalanarak batı yönünde fetihler yapmışlardır.

Osman Bey Dönemi (1281-1326)

• Bağımsızlık: 1299 yılında bağımsızlığını ilan etmiştir.
• İlk Fetihler: Yarhisar, Bilecik, İnegöl, Yenişehir gibi kaleleri fethetmiştir.
• İlk Savaş: 1302 Koyunhisar (Bafeus) Savaşı, Bizans ile yapılan ilk önemli savaştır ve Osmanlı zaferiyle sonuçlanmıştır.

Orhan Bey Dönemi (1326-1359)

Devletleşme yolunda önemli adımların atıldığı bir dönemdir.

• Bursa'nın Fethi (1326): Başkent yapılmıştır.
• Maltepe (Palekanon) Savaşı (1329): Bizans'a karşı kazanılan bu zaferle İznik ve İzmit'in fethi kolaylaşmıştır.
• İznik ve İzmit'in Fethi: Kocaeli Yarımadası tamamen Türklerin eline geçmiştir.
• Karesioğulları Beyliği'nin Alınması (1345): Osmanlı Devleti'ne katılan ilk beyliktir. Denizcilik gücü Osmanlılara geçmiştir.
• Çimpe Kalesi'nin Alınması (1353): Bizans'a yardım karşılığı alınan bu kale, Osmanlıların Rumeli'ye geçişini sağlamıştır.
• Kurumsallaşma: İlk düzenli ordu (Yaya ve Müsellem), ilk divan, ilk vezir (Alaeddin Paşa), ilk medrese (İznik), ilk vakıflar kurulmuştur.

I. Murat Dönemi (1359-1389)

Osmanlı Devleti'nin Balkanlarda hızla ilerlediği ve merkezi otoritesini güçlendirdiği bir dönemdir.

• Edirne'nin Fethi (1363): Başkent yapılmıştır.
• Sırpsındığı Savaşı (1364): Haçlılara karşı kazanılan ilk büyük zaferdir. Balkanlarda Osmanlı ilerleyişi hızlanmıştır.
• Çirmen Savaşı (1371): Sırplara karşı kazanılmıştır.
• I. Kosova Savaşı (1389): Haçlı ordusuna karşı büyük bir zafer kazanılmış, ancak I. Murat savaş meydanında şehit düşmüştür.
• Veraset Sistemi: "Ülke hükümdar ve oğullarınındır" anlayışı getirilmiştir.
• Yeniçeri Ocağı: Devşirme sistemi ile kapıkulu ocakları kurulmuştur.

Yıldırım Bayezid Dönemi (1389-1402)

Osmanlı topraklarını Anadolu ve Rumeli'de genişletmiş, ancak Ankara Savaşı ile büyük bir felaket yaşamıştır.

• Anadolu Türk Siyasi Birliği: Batı Anadolu beyliklerinin çoğunu Osmanlı topraklarına katmıştır.
• Niğbolu Savaşı (1396): Haçlılara karşı kazanılan büyük bir zaferdir. Bu zaferle Abbasi halifesi tarafından Yıldırım Bayezid'e "Sultan-ı İklim-i Rum" (Anadolu Sultanı) unvanı verilmiştir.
• İstanbul Kuşatmaları: İstanbul'u dört kez kuşatmış, ancak alamamıştır.
• Ankara Savaşı (1402): Timur ile yapılan bu savaşta Osmanlı Devleti yenilmiş, Yıldırım Bayezid esir düşmüştür.

Fetret Devri (1402-1413)

Ankara Savaşı sonrası Yıldırım Bayezid'in oğulları arasında taht kavgalarının yaşandığı ve devletin dağılma tehlikesi geçirdiği dönemdir. Bu dönemde Osmanlı Devleti'nin yıkılmamasında Anadolu ve Rumeli'deki güçlü merkezi yönetim, devşirme sistemi ve halkın devlete bağlılığı etkili olmuştur. Mehmet Çelebi, kardeşlerini yenerek devleti yeniden toparlamış ve "Devletin İkinci Kurucusu" olarak anılmıştır.

II. Murat Dönemi (1421-1451)

Fetret Devri'nden sonra devletin yeniden toparlandığı ve İstanbul'un fethine zemin hazırlanan bir dönemdir.

• Varna Savaşı (1444): Haçlılara karşı büyük bir zafer kazanılmıştır.
• II. Kosova Savaşı (1448): Haçlılara karşı kazanılan bu zaferle Balkanlarda Türk hakimiyeti kesinleşmiştir. Avrupa'nın Türkleri Balkanlardan atma ümidi sona ermiştir.

Osmanlı Devleti'nin Yükselme Dönemi (1453-1579) 👑

Bu dönem, İstanbul'un fethinden Sokullu Mehmet Paşa'nın ölümüne kadar uzanır. Osmanlı Devleti'nin en parlak devridir ve bir dünya gücü haline geldiği süreçtir.

Fatih Sultan Mehmet Dönemi (1451-1481)

Çağ açıp çağ kapatan büyük hükümdardır.

• İstanbul'un Fethi (1453):
  • Nedenleri: Bizans'ın Osmanlı toprak bütünlüğünü bozması, Haçlı Seferleri'ne zemin hazırlaması, stratejik konumu ve ticaret yolları üzerindeki hakimiyeti.
  • Sonuçları:
    • Orta Çağ sona ermiş, Yeni Çağ başlamıştır.
    • Osmanlı Devleti imparatorluk haline gelmiş, başkent olmuştur.
    • Ortodoks Kilisesi koruma altına alınmıştır.
    • Avrupa'da derebeylikler zayıflamış, merkezi krallıklar güçlenmiştir.
    • Bilim ve kültür alanında gelişmeler yaşanmıştır.
• Anadolu'daki Fetihler: Trabzon Rum İmparatorluğu'na, Karamanoğulları'na son verilmiş, Otlukbeli Savaşı ile Akkoyunlular yenilmiştir.
• Denizlerdeki Fetihler: Ege adaları, Kırım (Karadeniz Türk gölü haline gelmiştir), Otranto (İtalya'da) alınmıştır.
• Kanunname-i Ali Osman: Kardeş katlini yasallaştırmıştır.

II. Bayezid Dönemi (1481-1512)

Yükselme dönemi içinde duraklama belirtileri gösteren bir dönemdir.

• Cem Sultan Olayı: Kardeşi Cem Sultan ile girdiği taht mücadelesi, olayın dış politika sorunu haline gelmesine neden olmuştur. Cem Sultan'ın Avrupa'da tutulması, II. Bayezid'in batı yönünde ciddi fetihler yapmasını engellemiştir.
• Memlükler ve Safeviler ile İlişkiler: Doğu'da Memlükler ve Safeviler ile sorunlar yaşanmıştır.

Yavuz Sultan Selim Dönemi (1512-1520)

Doğu politikasına ağırlık vermiş ve Osmanlı topraklarını üç katına çıkarmıştır.

• Çaldıran Savaşı (1514): Safeviler'i yenerek Doğu Anadolu'da Osmanlı hakimiyetini güçlendirmiştir.
• Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) Savaşları: Memlük Devleti'ni yenerek Mısır'ı fethetmiştir.
• Halifeliğin Osmanlılara Geçmesi: Memlük Devleti'nin yıkılmasıyla halifelik Osmanlılara geçmiştir. Kutsal Emanetler İstanbul'a getirilmiştir.
• Baharat Yolu: Baharat Yolu'nun kontrolü Osmanlılara geçmiştir.

Kanuni Sultan Süleyman Dönemi (1520-1566)

Osmanlı Devleti'nin en uzun süre tahtta kalan padişahı olup, devletin en güçlü olduğu dönemdir.

• Belgrad'ın Fethi (1521): Orta Avrupa'nın anahtarı konumundaki Belgrad fethedilmiştir.
• Rodos'un Fethi (1522): Akdeniz'deki şövalye varlığına son verilmiştir.
• Mohaç Meydan Savaşı (1526): Macaristan kısa sürede fethedilmiştir. Dünya tarihinin en kısa süren meydan savaşlarından biridir.
• I. Viyana Kuşatması (1529): Kış şartları ve lojistik sorunlar nedeniyle başarısız olmuştur.
• Preveze Deniz Savaşı (1538): Barbaros Hayreddin Paşa komutasındaki Osmanlı donanması, Haçlı donanmasını yenerek Akdeniz'de üstünlüğü ele geçirmiştir.
• Bağdat'ın Fethi (1534): Irak ve Doğu Anadolu'da Safevi tehlikesi sona erdirilmiştir.
• Trablusgarp'ın Fethi (1551): Kuzey Afrika'daki Osmanlı hakimiyeti pekişmiştir.
• Fransa'ya Kapitülasyonlar (1535): Akdeniz ticaretini canlandırmak ve Avrupalı devletler arasındaki birliği bozmak amacıyla Fransa'ya ticari ayrıcalıklar verilmiştir.

Osmanlı Devleti'nin Duraklama Dönemi (1579-1699) 📉

Sokullu Mehmet Paşa'nın ölümüyle başlayıp Karlofça Antlaşması'na kadar devam eden dönemdir. Osmanlı Devleti, bu dönemde eski gücünü kaybetmeye başlamış ve içte ve dışta sorunlarla karşılaşmıştır.

Duraklamanın Nedenleri

Duraklamanın nedenleri iç ve dış olmak üzere iki ana başlık altında incelenebilir.

İç Nedenler

• Merkezi Otoritenin Bozulması:
  • Padişahların tecrübesizliği ve devlet işlerinden uzaklaşması.
  • Saray kadınlarının ve devlet adamlarının yönetimde etkili olması.
  • Sancak sistemi yerine kafes usulünün getirilmesi.
• Ordu ve Donanmanın Bozulması:
  • Yeniçeri Ocağı'na usulsüz alımlar yapılması ve disiplinin bozulması.
  • Devşirme sisteminin bozulması.
  • Donanmanın teknik açıdan geri kalması.
• Ekonominin Bozulması:
  • Tımar sisteminin bozulması ve iltizamın yaygınlaşması.
  • Coğrafi Keşifler sonrası ticaret yollarının değişmesi ve gümrük gelirlerinin azalması.
  • Savaşların uzun sürmesi ve hazine giderlerinin artması.
  • Paranın değer kaybetmesi (enflasyon).
• Eğitim Sisteminin Bozulması:
  • Medreselerde pozitif bilimlerin ihmal edilmesi.
  • Beşik ulemalığı gibi uygulamalarla liyakatsiz kişilerin göreve gelmesi.
• Toplum Yapısının Bozulması:
  • Adalet sistemindeki aksaklıklar.
  • İsyanlar (Celali İsyanları, Yeniçeri İsyanları).

Dış Nedenler

• Coğrafi Keşifler: Yeni ticaret yollarının bulunmasıyla Akdeniz ticaretinin önemini kaybetmesi ve Osmanlı gümrük gelirlerinin azalması.
• Avrupa'nın Gelişmesi:
  • Rönesans ve Reform hareketleriyle Avrupa'da bilim, sanat ve düşünce alanında ilerlemeler yaşanması.
  • Avrupa'nın askeri ve teknolojik olarak Osmanlı'yı geçmeye başlaması.
  • Merkantilizm gibi yeni ekonomik anlayışların ortaya çıkması.
• Kapitülasyonların Yaygınlaşması: Osmanlı ekonomisine zarar vermesi.
• Haçlı Zihniyetinin Devamı: Avrupa devletlerinin Osmanlı'ya karşı birleşme çabaları.

Duraklama Dönemi Önemli Olayları ve Antlaşmaları (Karlofça'ya Kadar)

Bu dönemde Osmanlı Devleti hem doğuda Safeviler hem de batıda Avusturya ve Venedik ile mücadele etmiştir.

• Celali İsyanları: Anadolu'da ekonomik ve sosyal nedenlerle çıkan büyük halk ayaklanmalarıdır.
• Yeniçeri İsyanları: Kapıkulu askerlerinin maaş, disiplinsizlik ve iktidar mücadeleleri nedeniyle çıkardığı isyanlardır.
• Osmanlı-İran Savaşları: Doğu sınırında Safeviler ile sürekli mücadele edilmiştir.
  • Ferhat Paşa Antlaşması (1590): Osmanlı'nın doğuda en geniş sınırlara ulaştığı antlaşmadır.
  • Nasuh Paşa Antlaşması (1611): Ferhat Paşa ile alınan yerlerin bir kısmı geri verilmiştir.
  • Serav Antlaşması (1618): Nasuh Paşa'nın tekrarı niteliğindedir.
  • Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639): Bugünkü Türkiye-İran sınırlarının büyük ölçüde çizildiği antlaşmadır.
• Osmanlı-Avusturya Savaşları: Orta Avrupa'da üstünlük mücadelesi devam etmiştir.
  • Zitvatorok Antlaşması (1606): Avusturya arşidükü, Osmanlı padişahına denk sayılmış ve Avusturya'dan alınan yıllık vergi kaldırılmıştır. Osmanlı'nın Avrupa üzerindeki siyasi üstünlüğü sona ermiştir.
  • Vasvar Antlaşması (1664): Uyvar Kalesi'nin fethi sonrası imzalanmış ve Osmanlı'nın Batı'daki son toprak kazancı olmuştur.
• Lehistan Savaşları:
  • Hotin Seferi (1621): Genç Osman'ın Yeniçerileri disiplinsiz bulmasına neden olmuştur.
  • Bucaş Antlaşması (1672): Osmanlı'nın Batı'da en geniş sınırlara ulaştığı antlaşmadır.
• II. Viyana Kuşatması (1683): Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasındaki kuşatma başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Bu olay sonrası Avrupa devletleri, Osmanlı'ya karşı kutsal ittifak kurmuştur.
• Kutsal İttifak Savaşları (1683-1699): Avusturya, Lehistan, Venedik, Rusya ve Malta'nın oluşturduğu ittifaka karşı uzun süren savaşlar yaşanmıştır.
• Karlofça Antlaşması (1699): Kutsal İttifak Savaşları sonucunda imzalanmıştır.
  • Osmanlı Devleti Batı'da ilk kez büyük toprak kayıpları yaşamıştır.
  • Macaristan'ın büyük bir kısmı Avusturya'ya, Podolya Lehistan'a, Mora Venedik'e bırakılmıştır.
  • Osmanlı Devleti, gerileme dönemine girmiştir.