2. Dönem 1 Yazılı Soru Ders Notu

Bu ders notu, 10. sınıf MEB müfredatına uygun olarak, 2. dönem 1. yazılı sınav konularını kapsamaktadır. Osmanlı Devleti'nde Duraklama ve Gerileme dönemleri ile 19. yüzyıl başlarındaki değişimin temel dinamikleri üzerinde durulmuştur.

1. 17. Yüzyıl Osmanlı Devleti: Duraklama Dönemi 📉

Osmanlı Devleti, yükseliş döneminin ardından 17. yüzyılda çeşitli sorunlarla karşılaşarak duraklama sürecine girmiştir. Bu durum, devletin iç ve dış yapısında önemli değişikliklere yol açmıştır.

1.1. Duraklamanın Temel Nedenleri

• Merkezi Otoritenin Zayıflaması: Sık sık padişah değişiklikleri, çocuk padişahlar ve kadınların devlet yönetiminde etkili olması (Kadınlar Saltanatı).
• Ordu ve Donanmanın Bozulması: Yeniçeri Ocağı'nın devşirme sistemi dışından asker alması, disiplinsizlik, teknik yetersizlikler.
• Ekonomik Bozulma:
  • Coğrafi Keşifler sonucunda ticaret yollarının yön değiştirmesi.
  • Kapitülasyonların yaygınlaşması.
  • Osmanlı parası olan akçenin değer kaybetmesi (enflasyon).
  • Tımar sisteminin bozulması ve toprakların iltizama verilmesi.
• Eğitim Sisteminin Bozulması: Medreselerde pozitif bilimlerin ihmal edilmesi, beşik ulemalığı sisteminin yaygınlaşması.
• Toplumsal Yapının Bozulması: Adaletsizlik, rüşvet ve iltimasın artması.
• Dış Nedenler: Avrupa'nın bilim, teknik ve askeri alanda ilerlemesi.

1.2. 17. Yüzyıl İsyanları

Duraklama döneminde Osmanlı topraklarında üç ana türde isyan görülmüştür:

• Celali İsyanları: Anadolu'da çıkan, ekonomik ve sosyal nedenli köylü isyanlarıdır. Devlet otoritesinin zayıflaması ve vergilerin ağırlığı başlıca nedenleridir.
• Yeniçeri (İstanbul) İsyanları: Merkezi otoritenin zayıflamasıyla Yeniçerilerin maaş, ulûfe ve cülus bahşişi gibi taleplerle çıkardığı isyanlardır. Padişah değişikliğine kadar varan etkileri olmuştur.
• Suhte İsyanları: Medrese öğrencilerinin (suhtelerin) ekonomik ve eğitim sistemindeki bozukluklar nedeniyle çıkardığı isyanlardır.

1.3. Duraklama Dönemi Islahatları ve Islahatçıları

17. yüzyılda devlet adamları duraklamayı fark etmiş ve çeşitli önlemler almaya çalışmıştır. Ancak bu ıslahatlar genellikle yüzeysel kalmış ve sorunların kökenine inememiştir.

• Tiryaki Hasan Paşa: Kanije Savunması ile tanınır.
• Kuyucu Murat Paşa: Celali İsyanlarını şiddetle bastırmasıyla bilinir.
• IV. Murat: Merkezi otoriteyi güçlendirme çabaları, içki ve tütün yasağı, Koçi Bey Risalesi.
• Tarhuncu Ahmet Paşa: İlk modern bütçeyi hazırlama girişimi.
• Köprülü Mehmet Paşa: Şartlar öne sürerek sadrazam olan ilk kişidir. Merkezi otoriteyi yeniden sağlamıştır.
• Köprülü Fazıl Ahmet Paşa: Girit'i fethetmiş, maliyeyi düzeltmeye çalışmıştır.

2. 18. Yüzyıl Osmanlı Devleti: Gerileme Dönemi ⚔️

18. yüzyılda Osmanlı Devleti, Avrupa karşısında toprak kaybetmeye başlamış ve savunma pozisyonuna geçmiştir. Bu dönemde Batı'nın üstünlüğü kabul edilerek Batılılaşma hareketleri hız kazanmıştır.

2.1. Gerilemenin Temel Nedenleri ve Avrupa'nın Üstünlüğü

• Askeri Başarısızlıklar: Avrupa ordularının teknolojik ve taktiksel üstünlüğü.
• Büyük Toprak Kayıpları: Karlofça (1699) ve Pasarofça (1718) antlaşmaları ile ilk büyük toprak kayıpları yaşanmıştır.
• Avrupa'daki Gelişmeler:
  • Rönesans ve Reform hareketlerinin Avrupa'da bilim ve düşünceyi geliştirmesi.
  • Coğrafi Keşifler sonrası ekonomik güç merkezinin değişmesi.
  • Mutlakiyetçi krallıkların güçlenerek merkezi devletler kurması.

2.2. Lale Devri (1718-1730) 🌷

Pasarofça Antlaşması ile başlayan ve Patrona Halil İsyanı ile sona eren bu dönemde, Osmanlı Devleti ilk kez Batı'yı örnek alarak yenilikler yapmıştır.

• Padişah: III. Ahmet
• Sadrazam: Nevşehirli Damat İbrahim Paşa
• Yenilikler:
  • İlk Türk matbaası (İbrahim Müteferrika ve Sait Efendi).
  • Avrupa'ya ilk kez geçici elçiler gönderilmesi (Paris, Viyana).
  • Çiçek aşısının uygulanması.
  • İtfaiye örgütünün kurulması (Tulumbacılar Ocağı).
  • Kâğıt, kumaş, çini fabrikaları kurulması.
  • Sivil mimaride Batı etkisinin görülmesi (köşkler, kasırlar).
• Sonuç: Patrona Halil İsyanı ile sona ermiştir. Bu isyan, yeniliklere karşı çıkanların ve ekonomik sıkıntı çeken halkın birleşmesiyle çıkmıştır.

2.3. 18. Yüzyıl Islahatları

Lale Devri sonrası da Batı tarzı askeri ve idari ıslahatlar devam etmiştir.

• I. Mahmut Dönemi:
  • Humbaracı Ocağı'nın ıslahı (Comte de Bonneval - Humbaracı Ahmet Paşa).
  • Kara Mühendishanesi'nin kurulması.
• III. Mustafa Dönemi:
  • Sürat Topçuları Ocağı'nın kurulması (Baron de Tott).
  • Deniz Mühendishanesi (Mühendishane-i Bahr-i Hümayun) temelleri atıldı.
• I. Abdülhamit Dönemi:
  • Yeniçeri sayımı yapıldı.
  • Ulufe alım satımı yasaklandı.
  • İstihkâm Okulu açıldı.
• III. Selim Dönemi: (Nizam-ı Cedit Dönemi)
  • Radikal ve kapsamlı ıslahatlar yapıldı.
  • Nizam-ı Cedit Ordusu: Avrupa tarzında yeni bir ordu kuruldu.
  • İrad-ı Cedit Hazinesi: Nizam-ı Cedit ordusunun masraflarını karşılamak için oluşturuldu.
  • Avrupa'da sürekli elçilikler açıldı.
  • Mühendishane-i Berr-i Hümayun (Kara Mühendishanesi) geliştirildi.

2.4. Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)

1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sonrası imzalanan bu antlaşma, Osmanlı Devleti için ağır sonuçlar doğurmuştur.

• Maddeleri ve Önemi:
  • Kırım bağımsız olacak, ancak dini yönden Osmanlı Halifesi'ne bağlı kalacaktı. (İlk kez tamamı Türk ve Müslüman olan bir toprak kaybedildi.)
  • Rusya, Osmanlı topraklarında konsolosluk açabilecek ve ortodoksların hamiliğini üstlenebilecekti. (Rusya'ya iç işlerimize karışma hakkı tanıdı.)
  • Rusya, Osmanlı topraklarında serbest ticaret yapabilecekti.
  • Osmanlı Devleti, Rusya'ya savaş tazminatı ödeyecekti. (İlk kez bir devlete savaş tazminatı ödendi.)
• Sonuç: Osmanlı Devleti'nin gerileme döneminin en ağır antlaşmalarından biridir.

3. 19. Yüzyıl Osmanlı Devleti'nin Başları: Dağılma Sürecine Giriş 🌍

19. yüzyıl, Osmanlı Devleti için dağılma sürecinin hızlandığı ve devletin varlığını sürdürmek için çeşitli fikirler ürettiği bir dönem olmuştur.

3.1. Fransız İhtilali ve Sanayi İnkılabı'nın Etkileri

• Fransız İhtilali (1789): Milliyetçilik akımının yayılmasıyla Osmanlı Devleti'nde yaşayan farklı milletler (Sırplar, Yunanlılar vb.) bağımsızlık isyanları çıkarmıştır.
• Sanayi İnkılabı: Avrupa'da seri üretimin başlamasıyla Osmanlı pazarları Avrupa malları için birer pazar haline gelmiş, yerli sanayi çökmüştür. Hammadde ve pazar arayışı sömürgeciliği hızlandırmıştır.

3.2. Tanzimat Fermanı (1839) 📜

Sultan Abdülmecit döneminde, Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane Hatt-ı Hümayunu olarak ilan edilmiştir.

• Amacı: Devleti dağılmaktan kurtarmak, azınlık isyanlarını önlemek, Avrupalı devletlerin iç işlerimize karışmasını engellemek, yeni bir yönetim anlayışı oluşturmak.
• Başlıca Maddeleri:
  • Herkesin can, mal ve namus güvenliği sağlanacak.
  • Vergi herkesin gelirine göre toplanacak.
  • Askerlik vatan görevi haline getirilecek ve süresi sınırlanacak.
  • Mahkemeler herkese açık olacak, kimseye haksız yere ceza verilmeyecek.
  • Rüşvet ve iltimas kaldırılacak.
• Önemi:
  • Osmanlı Devleti'nde anayasal düzene geçişin ilk adımıdır.
  • Padişah ilk kez kendi gücünün üstünde bir kanun gücü olduğunu kabul etmiştir.
  • Hukukun üstünlüğü ilkesi benimsenmiştir.
  • Tüm vatandaşlar kanun önünde eşit kabul edilmiştir.

3.3. Islahat Fermanı (1856) 🕊️

Kırım Savaşı sonrası Paris Konferansı'nda Avrupalı devletlerin baskısıyla ilan edilmiştir.

• Amacı: Paris Antlaşması'nda Avrupalı devletlerin Osmanlı'nın iç işlerine karışmasını engellemek, azınlıkları devlete bağlamak.
• Başlıca Maddeleri:
  • Azınlıklara devlet memuru olma hakkı tanınacak.
  • Cizye vergisi kaldırılacak.
  • Azınlıklar banka, şirket kurabilecek, okul açabilecek.
  • Gayrimüslimler de askerlik yapacak veya bedelini ödeyecek (bedelli askerlik).
  • İşkence, dayak ve angarya kaldırılacak.
• Önemi:
  • Tanzimat Fermanı'nın devamı niteliğindedir.
  • Daha çok gayrimüslimlere yönelik haklar içermektedir.
  • Avrupalı devletlerin baskısıyla ilan edildiği için Osmanlı'nın iç işlerine karışılmasına zemin hazırlamıştır.

3.4. Osmanlıcılık Fikri

Tanzimat ve Islahat fermanlarının temelini oluşturan fikir akımıdır. Osmanlı topraklarında yaşayan tüm milletleri (din, dil, ırk ayrımı yapmaksızın) Osmanlı kimliği altında birleştirerek devleti dağılmaktan kurtarmayı amaçlamıştır. Ancak milliyetçilik akımının güçlenmesiyle başarılı olamamıştır.