Yapım Eki Örneği Ders Notu

Türkçede kelimelerin anlamını veya türünü değiştiren eklere yapım ekleri denir. Yapım ekleri, bir kelimeye geldiğinde o kelimeden tamamen yeni bir kelime türetir. Bu yeni kelime, kök kelimeyle anlam ilişkisi taşısa da, dil bilgisel olarak farklı bir işlev veya anlam kazanır.

Yapım Eklerinin Özellikleri ve İşlevi

• Bir kelimenin anlamını değiştirir.
• Bir kelimenin türünü (isimden fiile, fiilden isme vb.) değiştirebilir.
• Yapım eki almış kelimelere türemiş kelime denir.
• Yapım ekleri her zaman çekim eklerinden önce gelir.
• Kelimeye eklendiğinde kelimenin kökünden yeni bir kelime oluşturur.

Yapım Eki Türleri ve Örnekleri

Yapım ekleri, eklendiği kelimenin türüne ve oluşturduğu yeni kelimenin türüne göre dört ana başlıkta incelenir:

1. İsimden İsim Yapan Ekler (İİYE) 📚

İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni isimler türeten eklerdir. Bu ekler, kelimenin sadece anlamını değiştirir, türünü değiştirmez.

• -lık / -lik / -luk / -lük: yer, meslek, eşya adı yapar.
  • göz + -lük = gözlük
  • kömür + -lük = kömürlük
  • insan + -lık = insanlık
• -cı / -ci / -cu / -cü: meslek, kişi adı yapar.
  • simit + -çi = simitçi
  • yol + -cu = yolcu
  • balık + -çı = balıkçı
• -sız / -siz / -suz / -süz: olumsuzluk, yokluk bildirir.
  • para + -sız = parasız
  • akıl + -sız = akılsız
  • tuz + -suz = tuzsuz
• -lı / -li / -lu / -lü: sahiplik, aidiyet bildirir.
  • su + -lu = sulu
  • köy + -lü = köylü
  • akıl + -lı = akıllı
• -daş / -deş: ortaklık, benzerlik bildirir.
  • yol + -daş = yoldaş
  • vatan + -daş = vatandaş

2. İsimden Fiil Yapan Ekler (İFİYE) ✍️

İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni fiiller türeten eklerdir. Bu ekler, kelimenin türünü isimden fiile dönüştürür.

• -la / -le:
  • su + -la = sula-
  • baş + -la = başla-
  • taş + -la = taşla-
• -al / -el:
  • az + -al = azal-
  • çok + -al = çoğal-
• -ar / -er:
  • yaş + -ar = yaşar-
  • mor + -ar = morar-
• -lan / -len:
  • ev + -len = evlen-
  • şaka + -laş = şakalaş-

3. Fiilden İsim Yapan Ekler (FİYE) 📖

Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni isimler türeten eklerdir. Bu ekler, kelimenin türünü fiilden isme dönüştürür.

• -gı / -gi / -gu / -gü:
  • sev- + -gi = sevgi
  • bil- + -gi = bilgi
  • gör- + -gü = görgü
• -ıcı / -ici / -ucu / -ücü:
  • oku- + -yucu = okuyucu
  • yap- + -ıcı = yapıcı
  • yaz- + -ıcı = yazıcı
• -ak / -ek:
  • dur- + -ak = durak
  • uç- + -ak = uçak
• -gaç / -geç:
  • yüz- + -geç = yüzgeç
  • dal- + -gaç = dalgaç
• -ış / -iş / -uş / -üş:
  • bak- + -ış = bakış
  • gül- + -üş = gülüş
• -ma / -me: (isim fiil eki)
  • oku- + -ma = okuma
  • gel- + -me = gelme

4. Fiilden Fiil Yapan Ekler (FFYE) 🗣️

Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni fiiller türeten eklerdir. Bu ekler, kelimenin anlamını değiştirir ancak türünü fiil olarak korur. Genellikle çatı ekleri bu gruba girer.

• -r / -ar / -er: (ettirgenlik eki)
  • gül- + -dür = güldür-
  • yap- + -tır = yaptır-
  • iç- + -ir = içir-
• -l / -ıl / -il / -ul / -ül: (edilgenlik eki)
  • sev- + -il = sevil-
  • kır- + -ıl = kırıl-
  • gör- + -ül = görül-
• -n / -ın / -in / -un / -ün: (dönüşlülük/edilgenlik eki)
  • yıka- + -n = yıkan-
  • tara- + -n = taran-
• -iş / -ış / -uş / -üş: (işteşlik eki)
  • gül- + -üş = gülüş-
  • bak- + -ış = bakış-

Önemli Not: Yapım ekleri, eklendiği kelimenin anlamını tamamen değiştirdiği için kelimenin kökü ile türemiş hali arasında yeni bir anlam ilişkisi kurulur. Çekim ekleri ise kelimenin anlamını değiştirmez, sadece cümledeki görevini belirler.