Tanzimat dönemi Ders Notu

Tanzimat Dönemi Türk Edebiyatı

Tanzimat Dönemi, Türk edebiyatında Batılılaşma sürecinin başladığı ve modern Türk edebiyatının temellerinin atıldığı önemli bir evredir. 1839'da ilan edilen Tanzimat Fermanı ile başlayan bu dönem, edebiyatta da köklü değişimlere yol açmıştır. Bu dönemde edebiyat, toplumun eğitilmesi ve Batı'daki gelişmelere ayak uydurması amacıyla bir araç olarak görülmeye başlanmıştır. Gazete, tiyatro, roman, hikaye gibi Batı'dan alınan türler edebiyatımıza girmiş, divan edebiyatının nazım biçimleri yerini yeni nazım biçimlerine bırakmıştır. Dil sadeleşmiş, yeni kelimeler türetilmiş ve Batı etkisindeki edebi akımlar tanınmaya başlanmıştır.

Tanzimat Dönemi'nin Başlıca Özellikleri

• Batılılaşma Etkisi: Tanzimat Fermanı ile başlayan Batılılaşma hareketleri, edebiyatta da kendini göstermiştir.
• Toplumsal Fayda Anlayışı: Edebiyatın bir eğitim ve aydınlanma aracı olarak görülmesi.
• Yeni Türlerin Tanıtılması: Roman, hikaye, tiyatro, makale, fıkra gibi Batı kökenli türlerin edebiyatımıza girmesi.
• Dilin Sadeleşmesi: Divan edebiyatının ağır ve anlaşılmaz diline karşılık, halkın anlayabileceği daha sade bir dilin benimsenmesi.
• Batı Edebi Akımlarının Etkisi: Romantizm, Realizm gibi akımların edebiyatımızda görülmeye başlanması.
• Şiirde Konu Çeşitliliği: Divan edebiyatında daha çok aruz vezni ve soyut temalar işlenirken, Tanzimat'ta bireysel duygular, vatan sevgisi, özgürlük gibi konulara yer verilmiştir.

Tanzimat Dönemi'nde Önemli Edebi Türler ve İlk Örnekleri

Roman ve Hikaye

Tanzimat Dönemi'nde Batılı anlamda ilk roman ve hikaye örnekleri verilmiştir. Bu türler, toplumsal olayları, ahlaki dersleri ve bireysel çatışmaları konu almıştır.

• İlk Yerli Roman: Şemsettin Sami - Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1872)
• İlk Çeviri Roman: Yusuf Kamil Paşa - Telemak (Fenelon'dan çeviri, 1862)
• İlk Hikaye Kitabı: Emin Bülent Serdaroğlu - Harabat (Namık Kemal tarafından yazılan mukaddime önemlidir)
• İlk Realist Roman Denemesi: Nabizade Nazım - Zehra

Tiyatro

Tiyatro, Tanzimat Dönemi'nde toplumu bilinçlendirme ve eğlendirme amacıyla önemli bir rol oynamıştır. Hem yerli oyunlar yazılmış hem de Batı'dan çeviriler yapılmıştır.

• İlk Yerli Tiyatro Oyunu: Şinasi - Şair Evlenmesi (1860)
• İlk Tiyatro Eseri (Çeviri): Yusuf Kamil Paşa - Vezir Dârıbâb (Fenelon'dan çeviri)
• Önemli Oyun Yazarları: Namık Kemal (Vatan Yahut Silistre), Abdülhak Hamit Tarhan.

Makale ve Fıkra

Gazeteciliğin gelişmesiyle birlikte makale ve fıkra türleri de önem kazanmıştır. Bu türlerde siyasi, sosyal ve edebi konular ele alınmıştır.

• İlk Makale: Şinasi - Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi (1860)
• İlk Özel Gazete: Şinasi ve Agah Efendi - Tercüman-ı Ahval (1860)
• İlk Resmi Gazete: Takvim-i Vekayi (1831'de çıkarılmış olsa da Tanzimat döneminde yaygınlaşmıştır)

Tanzimat Dönemi'nde Şiir

Tanzimat Dönemi'nde şiirde de önemli yenilikler olmuştur. Aruz vezni kullanılmaya devam etmekle birlikte, hece vezni de denenmiş ve şiirde konu çeşitliliği artmıştır. Vatan, millet, özgürlük, aşk gibi temalar işlenmiştir.

• İlk Şiir Kitabı: Şinasi - Şair Evlenmesi (Şiirleri de içerir)
• Önemli Şairler: Namık Kemal, Ziya Paşa, Abdülhak Hamit Tarhan.
• Tanzimat Şiirinde Konular: Vatan sevgisi, hürriyet, adalet, eşitlik, tabiat güzellikleri, aşk.

Tanzimat Dönemi Sanatçıları ve Eserleri

Birinci Dönem Tanzimat (1860-1876)

Bu dönem sanatçıları daha çok toplumsal konulara ağırlık vermiş, dilde sadeleşme çabası göstermişlerdir. Batı edebiyatından çeviriler yapmışlardır.

• Şinasi: Şair Evlenmesi, Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi.
• Namık Kemal: Vatan Yahut Silistre, İntibah, Cezmi, Hürriyet Kasidesi.
• Ziya Paşa: Terci-i Bend, Terci-i Bend, Harabat (Divan edebiyatını savunan mukaddimesiyle tanınır).

İkinci Dönem Tanzimat (1876-1896)

Bu dönemde sanatçılar daha çok bireysel konulara yönelmiş, dil daha da ağırlaşmış ve sanat için sanat anlayışı ön plana çıkmıştır. Abdülhak Hamit Tarhan bu dönemin en önemli temsilcisidir.

• Abdülhak Hamit Tarhan: Sahra, Ölü, Macera-yı Aşk, Duygu ve Düşünce.
• Samipaşazade Sezai: Sergüzeşt (İlk realist roman denemelerinden biri).
• Nabizade Nazım: Zehra, Henüz On Yedi Yaşında.

Tanzimat Dönemi'nde Dil ve Üslup

Tanzimat Dönemi'nde dilin sadeleşmesi yönünde önemli adımlar atılmıştır. Ancak bu sadeleşme her sanatçı için aynı düzeyde olmamıştır. Birinci dönem sanatçıları daha sade bir dil kullanmaya çalışırken, ikinci dönemde dil tekrar ağırlaşmış ve Arapça, Farsça tamlamalar artmıştır. Üslup olarak da romantizm ve realizmin etkileri görülür.

Tanzimat Dönemi'nin Türk Edebiyatına Katkıları

Tanzimat Dönemi, Türk edebiyatının modernleşmesinde bir dönüm noktasıdır. Bu dönemde Batı edebiyatıyla tanışılmış, yeni türler edebiyatımıza kazandırılmış, dil ve anlatım açısından önemli yenilikler yapılmıştır. Toplumsal sorunlara eğilinmesi ve edebiyatın bir eğitim aracı olarak görülmesi, Türk toplumunun aydınlanmasına katkı sağlamıştır.