Sözlü yazılı dönem Ders Notu

10. Sınıf Edebiyat: Sözlü ve Yazılı Dönem

Türk edebiyatının gelişim sürecini anlamak için sözlü ve yazılı dönemleri arasındaki ayrımı bilmek büyük önem taşır. Bu iki dönem, Türklerin kültürel ve sanatsal birikimlerinin nasıl şekillendiğini göstermesi açısından kritik bir yere sahiptir. Sözlü dönem, yazıya dökülmemiş, kulaktan kulağa aktarılan ürünleri kapsarken; yazılı dönem ise kaleme alınmış, kayıt altına alınmış eserleri ifade eder.

Sözlü Dönem Edebiyatı (İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı)

Bu dönem, Türklerin henüz İslamiyet'i kabul etmediği, göçebe yaşam tarzının ve milli kültürün belirgin olduğu zaman dilimidir. Eserler genellikle halkın ortak duygu ve düşüncelerini yansıtır. Şiirler, destanlar, sagular ve koşuklar bu dönemin önemli türlerindendir.

• Koşuklar: Genellikle aşk, doğa ve kahramanlık temalarını işleyen, dörtlük nazım birimiyle yazılan, yarım uyak kullanılan şiirlerdir. Kopuz eşliğinde söylendiği düşünülmektedir.
• Sagu (Ağıt): Ölüm üzerine söylenen, yiğitlerin veya sevilen kişilerin ardından duyulan üzüntüyü dile getiren şiirlerdir.
• Destanlar: Türk milletinin tarihi, sosyal ve kültürel özelliklerini anlatan uzun soluklu epik eserlerdir. Olağanüstü olaylar ve kahramanlıklar anlatılır. Örneğin, Alp Er Tunga Destanı ve Bozkurt Destanı bu döneme aittir.
• Sav (Atasözü): Halkın deneyimlerinden yola çıkarak oluşturduğu, öğüt veren kısa ve özlü sözlerdir.

Sözlü Dönem Özellikleri:

• Eserler genellikle anonimdir (yazarı belli değildir).
• Dörtlük nazım birimi yaygındır.
• Hece ölçüsü kullanılır.
• Genellikle yarım uyak tercih edilir.
• Dini ve milli duygular ön plandadır.
• Göçebe yaşam tarzının izleri görülür.

Yazılı Dönem Edebiyatı

Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle birlikte Arap ve Fars edebiyatlarının etkisi görülmeye başlar. Bu dönemde eserler artık kaleme alınır, kayıt altına alınır ve daha bireysel temalara yönelme görülür.

Geçiş Dönemi (11. ve 12. Yüzyıllar)

Bu dönem, sözlü edebiyatın izlerini taşıyan ancak yazılı edebiyatın da temellerinin atıldığı bir evredir. Hem hece hem de aruz ölçüsü kullanılır. Bu dönemde verilen eserler, Türk dilinin ve kültürünün gelişimini anlamak açısından önemlidir.

• Divan-ı Hikmet (Hoca Ahmet Yesevi): Tasavvufi düşünceleri halka yaymak amacıyla yazılmış, sade bir dille kaleme alınmış hikmetlerdir. Hem hece hem de aruz ölçüsü kullanılmıştır.
• Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki): Ahlaki ve dini öğütler veren, didaktik (öğretici) nitelikli bir eserdir.
• Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib): Türk edebiyatının ilk mesnevisi kabul edilir. Devlet yönetimi, adalet ve mutluluk gibi konuları işler. Hem aruz hem de dörtlük nazım birimi kullanılmıştır.
• Divan-ı Lugat-it Türk (Kaşgarlı Mahmut): Türkçenin Arapçaya üstünlüğünü göstermek amacıyla yazılmış, söz varlığını ve dilbilgisini içeren ansiklopedik bir eserdir.

Divan Edebiyatı (13. - 19. Yüzyıllar)

Bu dönemde eserler daha çok saray ve aydın çevresine hitap eder. Arap ve Fars edebiyatlarının etkisi yoğundur. Aruz ölçüsü kullanılır, nazım birimi beyittir. Gazel, kaside, mesnevi, rubai gibi nazım biçimleri yaygındır. Konular genellikle aşk, şarap, doğa tasvirleri ve dinî temalardır.

Halk Edebiyatı (15. Yüzyıldan Günümüze)

Bu edebiyat, genellikle halkın anlayabileceği sade bir dille yazılır. Tekke edebiyatı ve Aşık edebiyatı olmak üzere iki ana kola ayrılır. Hece ölçüsü ve dörtlük nazım birimi kullanılır.

Örnek Çözüm:

Bir koşuk örneğinde uyak düzenini inceleyelim:

Göklerin üzre durdum (a)
Yıldızları saydım (a)
Yâr yüzün bir görsem (b)
Canım sana yaydım (a)

Bu dörtlükte uyak düzeni aaba şeklindedir. "Dur-dum", "say-dım" ve "yay-dım" kelimeleri redif oluştururken, "dur", "say" ve "yay" kelimeleriyle yarım uyak sağlanmıştır.

Sözlü ve yazılı dönemler arasındaki bu ayrım, Türk edebiyatının zengin ve katmanlı yapısını anlamamız için temel bir bilgidir. Her iki dönem de kendi içinde özgün eserler vermiş ve Türk kültürünün gelişimine katkıda bulunmuştur.