Islamiyet sonrası edebiyat Ders Notu

İslamiyet Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı 📚

Türklerin İslamiyet’i kabul etmesiyle birlikte Türk edebiyatı, hem içerik hem de biçimsel açıdan büyük bir değişim ve gelişim sürecine girmiştir. Bu dönem, 11. yüzyıldan başlayarak günümüze kadar devam eden geniş bir zaman dilimini kapsar. İslamiyet öncesi sözlü ve yazılı geleneklerin yerini, İslami değerlerin, Arap ve Fars edebiyatı nazım biçimlerinin ve yeni mazmunların (kalıplaşmış benzetmelerin) aldığı bu dönem, Türk kültür tarihinin en önemli kırılma noktalarından biridir.

Geçiş Dönemi Eserleri (11-12. Yüzyıl) ⏳

İslamiyet’in kabulüyle birlikte verilen ilk eserler, "Geçiş Dönemi" olarak adlandırılır. Bu eserlerde hem eski Türk geleneğinin (hece ölçüsü, yarım uyak, dörtlükler) hem de yeni İslami geleneğin (aruz ölçüsü, tam/zengin uyak, beyitler) izleri bir arada görülür.

• Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib): "Mutluluk veren bilgi" anlamına gelir. Siyasetname türünün ilk örneğidir.
• Divanü Lûgati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut): Türkçenin ilk sözlüğüdür. Türkçenin Arapçadan üstün olduğunu kanıtlamak amacıyla yazılmıştır.
• Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki): "Gerçeklerin eşiği" anlamına gelir. Ahlaki ve öğretici bir eserdir.
• Divan-ı Hikmet (Hoca Ahmet Yesevi): Tasavvufi şiirlerin yer aldığı, İslamiyet'i yaymayı amaçlayan hikmetlerden oluşur.

İslamiyet Etkisinde Gelişen Edebiyatın Kolları 🖋️

Bu dönem edebiyatı kendi içerisinde üç ana başlıkta incelenir:

1. Divan Edebiyatı (Yüksek Zümre Edebiyatı)

Saray ve çevresinde gelişen, Arap ve Fars edebiyatı etkisindeki edebiyattır. Dili ağır, sanatlı ve kuralcıdır. Gazel, kaside, mesnevi gibi nazım biçimleri kullanılır. Aruz ölçüsü esastır.

2. Tasavvuf Edebiyatı

İslam tasavvufunun (Allah aşkı, nefis terbiyesi) işlendiği edebiyattır. Yunus Emre ve Hacı Bektaş Veli gibi isimler bu alanda öne çıkar. Hem hece hem de aruz ölçüsü kullanılmıştır.

3. Halk Edebiyatı

Halkın kendi dilini, kültürünü ve değerlerini yansıtan edebiyattır. Anonim Halk Edebiyatı (türkü, mani, masal) ve Aşık Tarzı Halk Edebiyatı (koşma, semai) olarak ikiye ayrılır.

Önemli Not: İslamiyet sonrası edebiyatta "Beyit" nazım birimi Divan edebiyatında, "Dörtlük" nazım birimi ise Halk edebiyatında ağırlıklı olarak tercih edilmiştir.

Konu Pekiştirme Örneği 📝

Soru: Aşağıdaki eserlerden hangisi Geçiş Dönemi'ne ait değildir?

A) Kutadgu Bilig

B) Divan-ı Hikmet

C) Divan-ı Kebir

D) Divanü Lûgati't-Türk

Çözüm: Seçenekleri incelediğimizde A, B ve D seçeneklerinin Geçiş Dönemi eserleri olduğunu biliyoruz. C seçeneğindeki Divan-ı Kebir, Mevlana'nın eseri olup doğrudan Divan edebiyatı (Tasavvufi) geleneğine aittir. Bu nedenle doğru cevap C seçeneğidir.

Bu dönemde kullanılan nazım birimlerinin matematiksel bir oranı olmasa da, beyitlerin \( 2 \) dizeden, dörtlüklerin ise \( 4 \) dizeden oluştuğunu unutmamak gerekir. Bir gazel toplamda \( 5 \) ile \( 15 \) beyit arasında değişmektedir. Eğer bir şair \( 8 \) beyitlik bir gazel yazmışsa, toplam dize sayısı \( 8 \times 2 = 16 \) dize olur.