Filler Ders Notu

Fiiller (Eylemler) ve Özellikleri 📝

Fiiller, varlıkların yaptığı işleri, oluşları, durumları bildiren ve cümlelerin temelini oluşturan sözcük türleridir. Türkçede fiiller, mastar eki olan -mak/-mek eklerini alabilen ve çekimlenebilen kelimelerdir. Bir kelimenin fiil olup olmadığını anlamak için kök veya gövdesine bu ekleri getirerek kontrol edebiliriz. Örneğin; "oku-" fiili "okumak" şeklinde kullanılabildiği için bir fiildir.

Fiillerin Sınıflandırılması 🔍

Fiiller, anlamlarına göre üç ana başlık altında incelenir:

• İş (Kılış) Fiilleri: Öznenin kendi isteğiyle gerçekleşen ve bir nesneyi etkileyen fiillerdir. Bu fiillerin başına "onu" kelimesi getirildiğinde anlamlı olur. Örnek: yazmak, okumak, kırmak, almak.
• Durum Fiilleri: Öznenin içinde bulunduğu durumu bildirir. Nesne almazlar ve "onu" kelimesiyle uyum sağlamazlar. Örnek: uyumak, oturmak, gülmek, ağlamak.
• Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında, kendiliğinden gerçekleşen ve zamanla meydana gelen değişimleri ifade eder. Örnek: uzamak, yaşlanmak, sararmak, paslanmak.

Fiil Çekimi ve Kip Özellikleri ⏳

Fiiller, zaman ve kişiye göre çekimlenir. Türkçede fiil çekimi şu formülle ifade edilebilir:

Fiil Kökü + Kip Eki + Kişi Eki

Kipleri iki ana gruba ayırırız:

Haber (Bildirme) Kipleri: Fiilin gerçekleştiği zamanı bildirir.

• Görülen Geçmiş Zaman: -di
• Öğrenilen Geçmiş Zaman: -miş
• Şimdiki Zaman: -iyor
• Gelecek Zaman: -ecek
• Geniş Zaman: -ar/-er

Dilek (Tasarlama) Kipleri: Fiilin gerçekleşmesini bir isteğe veya gerekliliğe bağlar.

• Gereklilik Kipi: -meli
• İstek Kipi: -e
• Şart Kipi: -se
• Emir Kipi: Eki yoktur.

Çözümlü Örnekler 💡

Soru 1: Aşağıdaki cümlelerde geçen fiillerin anlam özelliklerini (iş, durum, oluş) belirleyiniz.

A) Bahçedeki elmalar erkenden kızardı.
B) Kitabını masanın üzerine bıraktı.
C) Çocuk koltukta saatlerce oturdu.

Çözüm:

1. "Kızardı" fiili kendiliğinden gerçekleştiği için Oluş Fiilidir.
2. "Bıraktı" fiili nesne alabildiği (onu bıraktı) için İş Fiilidir.
3. "Oturdu" fiili bir durum bildirdiği ve nesne almadığı için Durum Fiilidir.

Soru 2: "Gel-" fiilini haber kiplerine göre 1. tekil kişi (ben) ile çekimleyiniz.

Çözüm:

• Görülen Geçmiş Zaman: Geldim
• Öğrenilen Geçmiş Zaman: Gelmişim
• Şimdiki Zaman: Geliyorum
• Gelecek Zaman: Geleceğim
• Geniş Zaman: Gelirim

Fiillerde Yapı 🏗️

Fiiller yapı bakımından basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üç grupta incelenir. Basit fiiller yapım eki almamış olanlardır. Türemiş fiiller, isim veya fiil köklerine yapım eki getirilerek oluşturulur. Birleşik fiiller ise en az iki kelimenin birleşmesiyle meydana gelir. Özellikle yardımcı eylemlerle kurulan birleşik fiiller (etmek, olmak, eylemek) günlük dilde sıkça kullanılır.