Fiilde yapi Ders Notu

Fiilde Yapı 🧩

Türkçede fiiller, yapı bakımından incelendiğinde köklerine ve eklerine göre üç ana gruba ayrılır. Bir fiilin yapısını belirlerken, o fiilin kaç kökten oluştuğuna ve yapım eki alıp almadığına dikkat etmemiz gerekir. Fiilde yapı konusu, kelime bilgisinin temel taşlarından biridir.

1. Basit Yapılı Fiiller 🧊

Yapım eki almamış, sadece çekim ekleri (kip ve kişi ekleri) alabilen fiillerdir. Bu fiiller, fiil kök veya gövdelerine doğrudan kip ve kişi eklerinin gelmesiyle oluşur. Basit fiillerin anlamı değişmez.

• Örnek: Gel-di-m. (Gelmek köküne sadece kip ve kişi eki gelmiştir.)
• Örnek: Bak-acak-sın. (Bakmak köküne sadece gelecek zaman ve kişi eki gelmiştir.)
• Örnek: Koş-uyor. (Koşmak köküne şimdiki zaman eki gelmiştir.)

2. Türemiş Yapılı Fiiller 🪴

Fiil kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. Türemiş fiillerde, kelimenin anlamı mutlaka değişir. Türkçede fiilden fiil yapım ekleri (–l, –n, –ş, –r, –t, –tır vb.) kullanılarak yeni fiiller türetilir.

Dikkat: İsim köklerinden de fiil türetilebilir. "Su-la-mak", "Göz-le-mek" gibi örneklerde isim köküne yapım eki gelerek fiil oluşturulmuştur.

• Örnek: Sev-il-di. (Sevmek fiilinden "sevilmek" fiili türemiştir.)
• Örnek: Yaz-dır-dı. (Yazmak fiilinden "yazdırmak" fiili türemiştir.)
• Örnek: Temiz-le-di. (Temiz isminden "temizlemek" fiili türemiştir.)

3. Birleşik Yapılı Fiiller 🔗

En az iki kelimenin bir araya gelerek tek bir kavramı karşılayacak şekilde oluşturduğu fiillerdir. Birleşik fiiller kendi içinde üç gruba ayrılır:

A) Kurallı Birleşik Fiiller

İki fiilin belirli kurallara göre birleşmesiyle oluşur. Bunlar bitişik yazılır:

• Yeterlilik Fiili (-ebilmek): Gücü yetme, olasılık bildirir. (Gelebilirim, yapabilirsin.)
• Tezlik Fiili (-ivermek): Çabukluk, kolaylık bildirir. (Gidiverdi, alıver.)
• Sürerlilik Fiili (-edurmak, -ekalmak, -egelmek): Eylemin devam ettiğini bildirir. (Bakakaldı, süregelmiştir.)
• Yaklaşma Fiili (-eyazmak): Eylemin gerçekleşmesine çok az kaldığını bildirir. (Düşeyazdı.)

B) Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiiller

İsim soylu bir kelime ile "etmek, olmak, kılmak, eylemek" yardımcı eylemlerinin birleşmesiyle oluşur. Eğer isimde bir ünlü düşmesi veya ünsüz türemesi varsa bitişik, yoksa ayrı yazılır.

• Örnek: Sabretmek (Sabır + etmek - Ünlü düşmesi var, bitişik.)
• Örnek: Hissetmek (His + etmek - Ünsüz türemesi var, bitişik.)
• Örnek: Fark etmek (Ayrı yazılır.)

C) Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller

Deyimleşmiş fiillerdir. Genellikle bir isim ile bir fiilin anlamca kaynaşmasıyla oluşur.

• Örnek: Gözden düşmek, kulak asmak, el vermek.

Çözümlü Örnekler 📝

Fiil	Yapısı
Gülüştüler	Türemiş
Bakakalmak	Birleşik
Gittim	Basit
Affetmek	Birleşik

Soru: "Çocuğun elindeki kalem yere düşüverdi." cümlesindeki fiilin yapısı nedir?

Çözüm: "Düşüverdi" fiili, "düşmek" fiiline "-iver" tezlik fiilinin gelmesiyle oluşmuştur. Bu nedenle birleşik yapılı bir fiildir.