Fiilde çatı Ders Notu

Fiilde Çatı ✍️

Fiilde çatı, fiillerin özne ve nesne ile olan ilişkisini inceleyen bir konudur. Çatı özellikleri sadece yüklemi fiil olan cümlelerde aranır. İsim cümlelerinde çatı aranmaz. Fiilde çatı iki ana başlık altında incelenir: Öznelerine göre çatılar ve nesnelerine göre çatılar.

1. Öznelerine Göre Çatılar 👤

Fiilin bildirdiği işi yapanın belli olup olmamasına veya işten etkilenme durumuna göre ayrılır.

• Etken Fiiller: İşi yapan özne, cümlede açıkça bellidir. Örnek: "Öğrenciler dersi dikkatle dinledi." (Dinleyen kim? Öğrenciler - Etken)
• Edilgen Fiiller: İşi yapan belli değildir. Fiil kök veya gövdelerine "-l" veya "-n" ekleri getirilerek yapılır. Örnek: "Sınıf erkenden temizlendi." (Temizleyen belli değil - Edilgen)
• Dönüşlü Fiiller: İşi yapan özne, yaptığı işten kendisi etkilenir. "-l" veya "-n" eklerini alır. Örnek: "Genç kız aynada uzun uzun süslendi." (Süslenen kim? Genç kız. Etkilenen kim? Yine kendisi - Dönüşlü)
• İşteş Fiiller: İşin karşılıklı veya birlikte yapıldığını bildirir. "-ş" ekini alır. Örnek: "Çocuklar bahçede gülüştü." (Karşılıklı - İşteş)

2. Nesnelerine Göre Çatılar 🎯

Fiilin nesne alıp alamayacağına göre incelenir. Bir fiilin nesne alıp alamadığını anlamak için fiile "neyi" veya "kimi" sorularını sorarız.

• Geçişli Fiiller: Nesne alabilen fiillerdir. Cümlede nesne olmasa bile fiil nesne alabiliyorsa geçişlidir. Örnek: "Kitabı masaya bıraktı." (Neyi bıraktı? Kitabı - Geçişli)
• Geçişsiz Fiiller: Nesne alamayan fiillerdir. Örnek: "Bugün erkenden uyudu." (Neyi uyudu? Sorusu cevap vermez - Geçişsiz)
• Oldurgan Fiiller: Geçişsiz bir fiilin "-r, -t, -tır" ekleriyle geçişli hale getirilmesidir. Örnek: "Uyumak" (geçişsiz) -> "Uyutmak" (geçişli).
• Ettirgen Fiiller: Geçişli bir fiilin "-r, -t, -tır" ekleriyle geçişlilik derecesinin artırılmasıdır. Örnek: "Okumak" (geçişli) -> "Okutmak" (daha geçişli).

Çözümlü Örnekler 📝

Cümle	Çatı Özelliği
Mektup postaya verildi.	Edilgen
Dün akşam güzelce yıkandı.	Dönüşlü
Arkadaşıyla yolda selamlaştı.	İşteş
Yazar, yeni kitabını imzaladı.	Geçişli

Önemli Not: Bir fiilin geçişli olup olmadığını anlamak için fiilin başına "onu" kelimesini getirin. Eğer anlamlı oluyorsa o fiil geçişlidir. Örneğin: "Onu okudu" (Anlamlı - Geçişli), "Onu uyudu" (Anlamsız - Geçişsiz).

Fiilde çatı konusu, cümlenin ögeleri ile doğrudan ilişkilidir. Özellikle edilgen çatılı cümlelerde sözde özne kavramı karşımıza çıkar. Örneğin "Cam kırıldı" cümlesinde "cam" sözde öznedir çünkü kırma eylemini yapan değil, eylemden etkilenen durumundadır.