Fiil(eylem) bilgisi Ders Notu

Fiil (Eylem) Bilgisi 📚

Fiiller, bir işi, oluşu veya hareketi anlatan sözcüklerdir. Cümlelerin temelini oluşturan fiiller, eylemin kim tarafından, ne zaman ve nasıl yapıldığını bildirir. 10. sınıf edebiyat müfredatında fiillerin anlamlarına, yapılarına ve zamanlarına göre çeşitleri detaylıca incelenir.

1. Fiillerin Anlamlarına Göre Çeşitleri

Fiiller, taşıdıkları anlama göre üç ana gruba ayrılır:

a) Kılış (İş) Fiilleri

Bir nesne üzerinde yapılan işi, eylemi anlatan fiillerdir. Bu fiillerin başına "ne" sorusu sorulduğunda bir nesne cevabı alınır.

• Örnek: Okumak (Ne okumak? Kitap, gazete)
• Örnek: Yazmak (Ne yazmak? Mektup, ödev)
• Örnek: Kırmak (Ne kırmak? Bardak, dal)

b) Durum Fiilleri

Öznenin içinde bulunduğu durumu, halini anlatan fiillerdir. Bu fiillerin başına "ne" sorusu sorulduğunda bir nesne cevabı alınmaz. Eylemin kendisi bir durum bildirir.

• Örnek: Uyumak (Ne uyumak? Cevap yok. Öznenin durumu.)
• Örnek: Durmak (Ne durmak? Cevap yok. Öznenin durumu.)
• Örnek: Yaşamak (Ne yaşamak? Cevap yok. Öznenin durumu.)

c) Oluş Fiilleri

Öznenin zamanla kendi kendine geçirdiği değişimi, oluşumu anlatan fiillerdir. Genellikle bir durumdan başka bir duruma geçişi ifade ederler.

• Örnek: Büyümek (Çocuk zamanla büyür.)
• Örnek: Sararmak (Yapraklar sonbaharda sararır.)
• Örnek: Çürümek (Meyve bekledikçe çürür.)

2. Fiillerin Yapılarına Göre Çeşitleri

Fiiller, kökenlerine ve aldıkları eklere göre üçe ayrılır:

a) Basit Fiiller

Yapım eki almamış, kök halindeki fiillerdir.

• Örnek: Gel, Gör, At, Tut

b) Türemiş Fiiller

Kök halindeki fiillere yapım ekleri getirilerek oluşturulan fiillerdir.

• Örnek: Gülmek (kök) -> Gülümsemek (yapım eki almış)
• Örnek: Söylemek (kök) -> Söylenmek (yapım eki almış)
• Örnek: Görmek (kök) -> Görünmek (yapım eki almış)

c) Birleşik Fiiller

Birden fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir.

• Yardımcı Fiillerle Kurulan Birleşik Fiiller: İsim + Yardımcı Fiil (etmek, olmak, kılmak, buyurmak vb.)
• Örnek: Affetmek (af + etmek)
• Örnek: Sabır olmak (sabır + olmak)
• Örnek: Namaz kılmak (namaz + kılmak)
• Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller: Deyimleşmiş, kalıplaşmış fiiller.
• Örnek: Pabucu dama atmak
• Örnek: Eli kulağında olmak
• Örnek: Gözden düşmek
• Kurallı Birleşik Fiiller: Fiil + Yardımcı Fiil (yapabilmek, verebilmek, gitmek, düşmek, kalmak, durmak vb.)
• Yeterlilik Fiili: Fiil + -ebil/-abil
• Örnek: Okuyabilirim (oku + yabil + irim)
• Tezlik Fiili: Fiil + -iver
• Örnek: Geliverdi (gel + iver + di)
• Sürerlik Fiili: Fiil + -edur/-eyaz/-egör
• Örnek: Anlatadurdu (anlat + a + durdu)
• Örnek: Düşeyazdı (düş + eyazdı)

3. Fiillerin Zamanlarına Göre Çekimi

Fiiller, eylemin gerçekleştiği zamana göre çekimlenir. Başlıca zamanlar şunlardır:

a) Haber (Bildirme) Kipleri

Eylemin gerçekleştiği zamanı kesin olarak bildiren kiplerdir.

• Görülen (Belirli) Geçmiş Zaman: -dı, -di, -du, -dü / -tı, -ti, -tu, -tü
• Örnek: Geldi, Gördü, Yaptı
• Duyulan (Belirsiz) Geçmiş Zaman: -mış, -miş, -muş, -müş
• Örnek: Gelmiş, Görmüş, Yapmış
• Şimdiki Zaman: -yor
• Örnek: Geliyor, Görüyor, Yapıyor
• Gelecek Zaman: -ecek, -acak
• Örnek: Gelecek, Görecek, Yapacak
• Geniş Zaman: -r, -ar, -er
• Örnek: Gelir, Görür, Yapar

b) Dilek (Anlam) Kipleri

Eylemin gerçekleşmesiyle ilgili dilek, istek, emir, şart gibi anlamlar taşıyan kiplerdir.

• Gereklilik Kipi: -meli, -malı
• Örnek: Gelmeli, Görmeli, Yapmalı
• İstek Kipi: -e, -a
• Örnek: Gele, Göra (Göre), Yapa (Yapa)
• Şart Kipi: -se, -sa
• Örnek: Gelse, Görse, Yapsa
• Emir Kipi: Kip eki almaz.
• Örnek: Gel!, Gör!, Yap!

Çözümlü Örnekler

Soru 1: Aşağıdaki cümlelerdeki fiilleri anlamlarına göre gruplandırınız.

1. Çocuk parkta koşuyor.
2. Yapraklar sarardı.
3. Kitabı masaya bıraktı.

Çözüm 1:

1. Koşuyor: Kılış fiili (Ne koşuyor? Cevap yok gibi görünse de, koşma eylemi bir hareket bildirdiği için kılış olarak değerlendirilir. Nesne almasa da hareketin kendisi önemlidir.)
2. Sarardı: Oluş fiili (Yaprakların zamanla renginin değişmesi bir oluşumdur.)
3. Bıraktı: Kılış fiili (Ne bıraktı? Kitabı.)

Soru 2: "Anlatmak" fiilinin yapısını ve zamanını belirleyiniz. Çözüm 2:

• Yapısı: "Anlatmak" kök halindedir, yapım eki almamıştır. Bu nedenle basit fiildir.
• Zamanı: Cümle içinde kullanıldığı zamana göre çekimlenir. Örneğin, "Anlatıyor" şimdiki zaman, "Anlattı" görülen geçmiş zaman, "Anlatacak" gelecek zaman olur.

Soru 3: Aşağıdaki fiillerden hangisi türemiş bir fiildir? A) Git B) Yaz C) Okut D) Dur Çözüm 3: Cevap: C) Okut Açıklama: "Okutmak" fiili, "okumak" fiilinden "t" yapım eki alarak türemiştir. Diğerleri basit fiildir.

Önemli Notlar

• Fiiller, cümlenin temel ögesidir ve yüklem görevini üstlenirler.
• Fiillerin doğru çekimlenmesi, anlatımın anlaşılır olması için kritiktir.
• Anlamca kaynaşmış birleşik fiillerde, fiilin anlamı bütün olarak değerlendirilir.