Edat, bağlaç, ünlem, destanlar, Dede Korkut hikayeleri, Tanzimat dönemi şiir metindeki ve hikayedeki yapı unsurları Ders Notu

Dil Bilgisi: Edat, Bağlaç ve Ünlem ✍️

Türkçede sözcükler görevlerine göre isim, fiil, sıfat, zamir, zarf gibi türlere ayrılır. Bunun yanı sıra tek başlarına anlamı olmayan ancak cümle içinde sözcükler arasında anlam ilgisi kuran veya duyguları ifade eden sözcük türleri de vardır.

Edatlar (İlgeçler)

Tek başlarına anlamları olmayan, cümle içinde kendinden önceki kelimelerle birleşerek anlam ilgisi kuran sözcüklerdir. En sık kullanılan edatlar: ile, için, gibi, kadar, göre, sanki, üzere, yalnız, ancak.

• Örnek: "Sınavı kazanmak için çok çalıştı." (Amaç ilgisi)
• Örnek: "Senin kadar başarılı bir öğrenci görmedim." (Karşılaştırma ilgisi)

Bağlaçlar

Eş görevli sözcükleri veya cümleleri birbirine bağlayan sözcüklerdir. Edatlardan farkı, cümleden çıkarıldıklarında anlamın genellikle bozulmaması ancak daralmasıdır. Başlıcaları: ve, veya, ya da, ama, fakat, lakin, çünkü, de, ki.

Not: "Ve" bağlacı ile "ile" edatı karıştırılmamalıdır. "İle" yerine "ve" getirilebiliyorsa bağlaçtır, getirilemiyorsa edattır.

Ünlemler

Sevinç, korku, şaşma, acı gibi duyguları veya seslenmeleri bildiren sözcüklerdir. Ey, vah, tüh, hey, of, ah gibi kelimeler ünlemdir.

Destanlar ve Dede Korkut Hikayeleri 📜

Destanlar, milletlerin tarihlerinde derin izler bırakan olayların (savaş, göç, kıtlık vb.) olağanüstü unsurlarla zenginleştirilerek anlatıldığı anonim ürünlerdir. İslamiyet öncesi ve sonrası olarak ikiye ayrılır.

Dede Korkut Hikayeleri

Dede Korkut hikayeleri, destandan halk hikayesine geçişin en önemli örneğidir. 15. yüzyılda yazıya geçirilmiş olup 12 hikaye ve bir önsözden oluşur. Hikayelerde "Dede Korkut" adlı bilge bir kişilik, olayları çözer ve kopuzuyla boy boylar.

• Yapı Unsurları: Olay örgüsü, kişiler, mekan ve zaman.
• Özellik: Nazım-nesir karışık bir yapıya sahiptir.

Tanzimat Dönemi Şiiri 🖋️

Tanzimat edebiyatı, 1860 yılında Tercüman-ı Ahval gazetesinin çıkarılmasıyla başlar. Şiirde biçim olarak divan edebiyatı geleneği sürdürülse de içerik tamamen değişmiştir.

• Tema: Hak, adalet, hürriyet, vatan, kanun gibi kavramlar işlenmiştir.
• Dil: Sadeleşme çabası olsa da ağır bir dil kullanılmıştır.
• Temsilciler: Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa.

Hikayede Yapı Unsurları 📖

Bir hikayenin kurgusunu oluşturan temel yapı taşları şunlardır:

1. Olay Örgüsü: Hikayede anlatılan olayların kronolojik veya kurgusal dizilişidir.
2. Kişiler: Olayı yaşayan karakterlerdir. Karakter (derinlikli) ve tip (belirli bir özelliği temsil eden) olarak ayrılır.
3. Mekan: Olayın gerçekleştiği yerdir.
4. Zaman: Olayın geçtiği dönem veya süredir.
5. Anlatıcı: Olayı aktaran kişidir (Birinci kişi veya üçüncü kişi anlatıcı).

Çözümlü Örnek

Soru: "Eve gidince hemen derslerine oturdu fakat yorgunluktan uyuyakaldı." cümlesindeki bağlacı bulunuz.

Çözüm: Cümlede iki cümleyi birbirine bağlayan "fakat" sözcüğü bağlaç görevindedir.

Soru: Bir hikayede olayların geçtiği yerin betimlenmesi hangi yapı unsurudur?

Çözüm: Olayların geçtiği yer "mekan" olarak adlandırılır.