✅ 10. Sınıf Edebiyat: Destanın özelliği ve motifler Test Çöz

Doğal destanlar, milletlerin tarihindeki derin iz bırakan olayların sözlü gelenekte olgunlaşmasıyla oluşan anonim eserlerdir.

Buna göre aşağıdakilerden hangisi "doğal destanların" bir özelliği değildir?

Türk destanlarında bu motif; bazen Türk milletine yol gösteren bir kılavuz, bazen soyun yok olmasını engelleyen bir kurtarıcı, bazen de gücün ve bağımsızlığın sembolü olarak karşımıza çıkar. Oğuz Kağan Destanı'nda ordunun önünde yürüyerek ona yol gösteren bu varlık, Türk mitolojisinde kutsal bir yere sahiptir.

Bu parçada sözü edilen Türk destan motifi aşağıdakilerden hangisidir?

İslamiyet öncesi Türk destanları, oluştukları dönemdeki Türk devletleri ve boyları ile doğrudan ilişkilidir.

Aşağıdaki destan-dönem (devlet) eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Yapay destanlar, yakın dönemde yaşanmış tarihi bir olayın, toplumu derinden etkileyen bir kahramanlığın, bir sanatçı tarafından destan üslubuyla kaleme alınmasıyla oluşur.

Aşağıdakilerden hangisi Türk edebiyatındaki yapay destanlardan biridir?

Doğal destanların oluşumunda üç temel aşama vardır. Bu aşamalardan sonuncusunda; sözlü gelenekte yaşayan, ozanların dilinde nesilden nesile aktarılarak olgunlaşan destan varyantları, güçlü bir destan şairi veya araştırmacı tarafından bir araya getirilerek yazıya geçirilir. Türk destanlarının birçoğu bu aşamayı tam olarak tamamlayamadığı için yazıya geç geçirilmiş veya yabancı kaynaklardan öğrenilmiştir.

Bu parçada sözü edilen doğal destan oluşum aşaması aşağıdakilerden hangisidir?

"Uygurların ülkesinde 'Karakurum' adında bir dağ vardı. Bu dağdan Selenge ve Tula adında iki nehir çıkardı. Bir gece bu iki nehir arasındaki bir kayın ağacının üzerine gökten ilahi bir mavi ışık indi. Işık indikten sonra ağacın gövdesi şişmeye başladı. Halk bu durumu hayretle izledi. Dokuz ay on gün sonra ağacın gövdesi yarıldı ve içinden beş çocuk çıktı..."

Türeyiş Destanı'ndan alınan bu parçada aşağıdaki motiflerden hangileri bir arada kullanılmış ve kutsallık atfedilmiştir?

Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle birlikte sosyal, kültürel ve dini hayatlarında büyük değişimler meydana gelmiştir. Bu değişim, sözlü edebiyatın en önemli ürünü olan destanlara da yansımış; destanlardaki mücadelelerin yönü ve motifler farklılaşmıştır.

Buna göre aşağıdakilerden hangisi İslamiyet sonrası Türk destanlarının İslamiyet öncesi destanlardan ayrılan belirleyici özelliklerinden biridir?

Oğuz Kağan, yaşlandığında oğullarını toplar. Gün, Ay ve Yıldız'ı (Bozoklar) doğuya gönderir; onlar bir altın yay bulup getirirler. Gök, Dağ ve Deniz'i (Üçoklar) batıya gönderir; onlar da üç gümüş ok bulup getirirler. Oğuz Kağan yayı üç parçaya bölüp Bozoklara, okları da Üçoklara verir ve devlet yönetimini bu sembollere göre paylaştırır.

Oğuz Kağan Destanı'nda geçen bu olayda "Ok ve Yay" motifinin sembolize ettiği temel kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Ergenekon Destanı'nda Türkler, dört bir yanı sarp dağlarla çevrili bir vadide çoğalırlar. Buraya sığmaz olunca çıkış yolu ararlar. Bir demirci, dağın bir yerinde demir madeni olduğunu ve buranın eritilmesiyle yol açılabileceğini söyler. Dağın etrafına odunlar yığılır, körükler kurulur ve demir dağ eritilerek Türkler esaretten kurtulup dünyaya yayılırlar.

Bu parçadan hareketle Ergenekon Destanı'ndaki "Demir" ve "Demirci" motifinin Türk kültüründeki sembolik karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Destanlar sadece Türk edebiyatına özgü değildir; her milletin tarihinde derin izler bırakan olayları anlatan kendine has doğal destanları vardır.

Aşağıdaki dünya destanları ve ait oldukları millet eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Oğuz Kağan'ın tecrübeli veziri Uluğ Türk, rüyasında bir altın yay ve üç gümüş ok görür. Altın yay doğudan batıya kadar uzanmaktadır; üç gümüş ok ise kuzeye doğru gitmektedir. Uluğ Türk bu rüyayı Oğuz Kağan'a anlatır ve rüyanın gök tanrı tarafından gönderilen bir işaret olduğunu, gelecekteki fetihlerin yönünü gösterdiğini söyler. Oğuz Kağan da bu rüyaya göre hareket eder.

Bu parçadan hareketle Türk destanlarındaki "Aksakallı İhtiyar" ve "Rüya" motiflerinin işlevi hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Aşağıdaki metin Manas Destanı'ndan alınmıştır:

"Manas ağır yaralanıp yere düştüğünde, düşmanları onun başını kesmek için can atıyordu. Sadık atı Akkula, sahibinin başucunda durdu. Yaklaşan düşman askerlerine çifte atarak onları uzaklaştırdı. Manas'ın giysisinden dişleriyle kavrayıp onu savaş meydanından uzak bir tepeye taşıdı. Orada sahibinin uyanmasını beklerken gözlerinden yaşlar döküldü. Manas gözlerini açtığında Akkula'nın yelesini okşayarak: 'Ey benim can yoldaşım, sen olmasan toprağın bağrına çoktan girmiştim.' dedi."

Bu parçadan hareketle Türk destanlarındaki "At" motifi ile ilgili aşağıdaki analizlerden hangisi yapılamaz?

Aşağıdaki iki farklı destan metnini inceleyiniz:

I. Metin (Oğuz Kağan Destanı):
"Oğuz, anasının göğsünden ilk sütü emdi ve bir daha emmedi. Çiğ et, çorba ve şarap istedi. Dile gelmeye başladı; kırk gün sonra büyüdü, yürüdü ve oynadı. Ayakları öküz ayağı gibi, beli kurt beli gibi, omuzları samur omuzu gibi, göğsü ayı göğsü gibiydi. Vücudu baştan aşağı tüylüydü."

II. Metin (Kuvayı Milliye Destanı - Nazım Hikmet):
"Dağlarda tek tek ateşler yanıyordu.
Ve yıldızlar öyle ışıltılı, öyle ferahtılar ki
şayak kalpaklı adam
nasıl ve ne zaman geleceğini bilmeden,
rahat, müsterih adımlarla yürüyordu karanlıkta.
Karanlıkta beyaz bir taş gibiydi harita..."

Bu iki metin karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Mitolojide ve destanlarda mekânlar sadece coğrafi birer unsur değil, derin psikolojik ve kültürel anlamlar taşıyan simgelerdir. Bozkurt Destanı'nda, düşman saldırısından sağ kurtulan tek Türk çocuğunun dişi bir kurt tarafından kurtarılarak dağların arkasındaki, dış dünyaya kapalı, yeşillik ve sularla dolu bir "mağara"ya götürülmesi ve Türk soyunun bu mağarada yeniden türemesi anlatılır. Mitoloji araştırmacıları, bu durumu insanlığın ortak bilinçaltındaki "ana rahmi" ve "yeniden doğuş" arketipiyle açıklarlar.

Bu açıklamadan yola çıkılarak Bozkurt Destanı'ndaki "Mağara" motifinin işleviyle ilgili yapılabilecek en kapsamlı ve derinlikli yorum aşağıdakilerden hangisidir?