Çekim Eki Ders Notu

Türkçede kelimelerin anlamını veya türünü değiştirmeden, cümle içindeki görevini belirleyen veya kelimeye farklı bir zaman, kişi, iyelik gibi anlamlar katan eklere çekim ekleri denir. Çekim ekleri, kelimelerin kök veya gövdesine gelerek onlara yeni bir kelime anlamı kazandırmaz; sadece dil bilgisel işlevlerini düzenler.

İsim Çekim Ekleri 📚

İsimlere veya isim soylu kelimelere eklenerek onlara cümle içinde farklı görevler yükleyen veya çeşitli anlamlar katan eklerdir.

1. Çoğul Eki (-ler, -lar)

• Varlığın birden fazla olduğunu gösterir.
• Örnek: kitaplar, öğrenciler, evler.

2. Hâl (Durum) Ekleri

İsimlerin cümlede diğer kelimelerle olan ilişkisini belirler.

• Belirtme Hâli Eki (-i, -ı, -u, -ü): Nesneyi belirtir.
  • Örnek: Elmayı yedim. (neyi yedim? elmayı)
• Yönelme Hâli Eki (-e, -a): Yönelme, yaklaşma anlamı katar.
  • Örnek: Okula gittik. (nereye gittik? okula)
• Bulunma Hâli Eki (-de, -da, -te, -ta): Bulunma, kalma anlamı katar.
  • Örnek: Evde oturuyorum. (nerede oturuyorum? evde)
• Ayrılma (Çıkma) Hâli Eki (-den, -dan, -ten, -tan): Ayrılma, uzaklaşma, çıkma anlamı katar.
  • Örnek: Pazardan geliyorum. (nereden geliyorum? pazardan)
• İlgi (Tamlayan) Hâli Eki (-in, -ın, -ün, -un; -im, -ım, -üm, -um): İsim tamlamalarında tamlayana gelir.
  • Örnek: Öğrencinin defteri. (kimin defteri? öğrencinin)

3. İyelik (Sahiplik) Ekleri

Varlığın kime veya neye ait olduğunu bildirir.

Şahıs	Ek	Örnek (kitap kelimesiyle)
1. Tekil Şahıs (ben)	-m, -ım, -im, -um, -üm	kitabım
2. Tekil Şahıs (sen)	-n, -ın, -in, -un, -ün	kitabın
3. Tekil Şahıs (o)	-ı, -i, -u, -ü; -sı, -si, -su, -sü	kitabı, kapısı
1. Çoğul Şahıs (biz)	-mız, -miz, -muz, -müz	kitabımız
2. Çoğul Şahıs (siz)	-nız, -niz, -nuz, -nüz	kitabınız
3. Çoğul Şahıs (onlar)	-ları, -leri	kitapları

4. Eşitlik Eki (-ce, -ca)

Benzerlik, görecelik, gibilik anlamları katar.

• Örnek: Çocukça davranıyordu. (çocuk gibi)
• Örnek: Bence doğru. (bana göre)

5. Vasıta Eki (-le, -la)

Bir işin neyle, kiminle yapıldığını veya nasıl yapıldığını bildirir. Genellikle "ile" edatının ekleşmiş hâlidir.

• Örnek: Otobüsle geldi. (neyle geldi? otobüsle)
• Örnek: Arkadaşıyla konuştu. (kiminle konuştu? arkadaşıyla)

Fiil Çekim Ekleri ⚙️

Fiillere gelerek onlara zaman, kip ve kişi anlamı katan eklerdir. Fiilin ne zaman ve kim tarafından yapıldığını belirtir.

1. Zaman (Kip) Ekleri

Fiilin hangi zamanda gerçekleştiğini veya hangi dilek-istekle yapıldığını bildirir.

a. Haber (Bildirme) Kipleri

Eylemin ne zaman yapıldığını bildirir.

• Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü): Eylemin tanık olunan geçmişte yapıldığını gösterir.
  • Örnek: Dün eve geldi.
• Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-mış, -miş, -muş, -müş): Eylemin başkasından öğrenildiği veya farkına varıldığı geçmişte yapıldığını gösterir.
  • Örnek: Annem yemeği yapmış.
• Şimdiki Zaman (-yor, -mekte, -makta): Eylemin konuşma anında devam ettiğini gösterir.
  • Örnek: Çocuklar parkta oynuyor.
• Gelecek Zaman (-acak, -ecek): Eylemin gelecekte yapılacağını gösterir.
  • Örnek: Yarın sinemaya gideceğiz.
• Geniş Zaman (-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür): Eylemin her zaman yapıldığını, alışkanlık olduğunu veya geneli kapsadığını gösterir.
  • Örnek: Her sabah erken kalkar.

b. Dilek (Tasarlama) Kipleri

Eyleme dilek, şart, istek, gereklilik veya emir anlamı katar.

• Gereklilik Kipi (-malı, -meli): Eylemin yapılmasının gerekli olduğunu bildirir.
  • Örnek: Derslerine çalışmalısın.
• Şart Kipi (-sa, -se): Eylemin bir şarta bağlı olduğunu bildirir.
  • Örnek: Erken gelirse yetişiriz.
• İstek Kipi (-a, -e): Eylemin yapılmasının istendiğini bildirir.
  • Örnek: Bu konuyu bir daha çalışalım.
• Emir Kipi (Ek yoktur veya şahıslara göre değişir): Eylemin yapılmasını emreder.
  • Örnek: Hemen gel! (2. tekil)
  • Örnek: Dersine çalışsın. (3. tekil)

2. Şahıs (Kişi) Ekleri

Eylemi kimin yaptığını gösteren eklerdir. Kip eklerinden sonra gelir.

Şahıs	Ek (gelmek fiili ve şimdiki zaman)
1. Tekil Şahıs (ben)	geliyorum
2. Tekil Şahıs (sen)	geliyorsun
3. Tekil Şahıs (o)	geliyor
1. Çoğul Şahıs (biz)	geliyoruz
2. Çoğul Şahıs (siz)	geliyorsunuz
3. Çoğul Şahıs (onlar)	geliyorlar

3. Ek-Fiil Ekleri (Birleşik Zamanlı Fiiller) 🌟

Ek-fiil, basit zamanlı bir fiile gelerek onu birleşik zamanlı fiil yapar. Türkçede üç farklı ek-fiil çekimi vardır:

• Hikaye Birleşik Zamanı (-dı, -di, -du, -dü): Basit zamanlı fiile gelerek "idi" anlamı katar.
  • Örnek: Geliyordu (geliyor idi), okumuştu (okumuş idi).
• Rivayet Birleşik Zamanı (-mış, -miş, -muş, -müş): Basit zamanlı fiile gelerek "imiş" anlamı katar.
  • Örnek: Gelecekmiş (gelecek imiş), okuyormuş (okuyor imiş).
• Şart Birleşik Zamanı (-sa, -se): Basit zamanlı fiile gelerek "ise" anlamı katar.
  • Örnek: Geldiyse (geldi ise), okuyorsa (okuyor ise).