🎓 10. Sınıf
📚 10. Sınıf Coğrafya
💡 10. Sınıf Coğrafya: Yerleşmelerin Kuruluşu Çözümlü Örnekler
10. Sınıf Coğrafya: Yerleşmelerin Kuruluşu Çözümlü Örnekler
Örnek 1:
💡 Bir yerleşmenin kurulmasında su kaynaklarının önemi nedir? Açıklayınız.
Çözüm:
Bir yerleşmenin varlığını sürdürebilmesi için su hayati bir öneme sahiptir. İşte su kaynaklarının yerleşmelerin kuruluşundaki başlıca önemi:
- 💧 İçme ve Kullanma Suyu: İnsanların ve hayvanların temel yaşam kaynağıdır.
- 🌱 Tarım: Tarımsal faaliyetler için sulama suyu vazgeçilmezdir. İlk yerleşmelerin akarsu boylarında kurulmasının en önemli nedenlerinden biri de budur.
- 🎣 Balıkçılık: Göl ve akarsu kenarlarındaki yerleşmeler için önemli bir geçim kaynağıdır.
- ⚡ Enerji Üretimi: Akarsular, hidroelektrik enerji üretimi için kullanılabilir.
- 🚢 Ulaşım: Özellikle eski çağlarda akarsular ve denizler, ulaşım ve ticaret için önemli yollar sağlamıştır.
Bu nedenlerle, yerleşmeler genellikle akarsu kenarları, göl kıyıları veya yeraltı su kaynaklarının bol olduğu yerlerde kurulmuştur. ✅
Örnek 2:
🌾 İnsanlar, tarih boyunca ilk yerleşmelerini genellikle verimli tarım alanlarına yakın yerlerde kurmuşlardır. Bu durumun temel nedenlerini açıklayınız.
Çözüm:
İnsanların ilk yerleşmelerini verimli tarım alanlarına yakın kurmasının temel nedenleri şunlardır:
- 🍞 Beslenme İhtiyacı: Tarım, insanların avcılık ve toplayıcılıktan sonra düzenli ve güvenli bir besin kaynağı elde etmesini sağlamıştır. Verimli topraklar, daha fazla ürün ve daha kalabalık nüfusları besleme imkanı sunar.
- 🏡 Yerleşik Yaşam: Tarım, insanların sürekli yer değiştirmesine gerek kalmadan tek bir yerde yaşamasını mümkün kılmıştır. Ekilen ürünlerin bakımı ve hasadı, yerleşik yaşamı zorunlu kılar.
- 📈 Nüfus Artışı: Düzenli beslenme, insan ömrünü uzatmış ve nüfusun artmasına olanak sağlamıştır. Artan nüfus da daha fazla gıdaya ihtiyaç duymuştur.
- 🛡️ Güvenlik ve İstikrar: Tarım alanlarına yakın yerleşim, besin güvencesi sağlayarak toplulukların daha güvenli ve istikrarlı bir yaşam sürmesine yardımcı olmuştur.
Bu faktörler, Neolitik Dönem'den itibaren Mezopotamya, Mısır, İndus ve Çin gibi büyük medeniyetlerin tarım havzalarında ortaya çıkmasının ana nedenidir. 🌱
Örnek 3:
🗺️ Bir bölgedeki yerleşmelerin dokusu (toplu veya dağınık olması) üzerinde etkili olan doğal faktörler nelerdir? Açıklayınız.
Çözüm:
Yerleşmelerin dokusunu etkileyen başlıca doğal faktörler şunlardır:
- 🏞️ Yer Şekilleri:
- Dağlık ve engebeli arazilerde tarım alanları küçük ve parçalı olduğu için evler birbirinden uzak, dağınık bir şekilde kurulur. (Örn: Karadeniz Bölgesi)
- Düz ve geniş arazilerde ise tarım alanları büyük ve birleşik olduğundan evler birbirine yakın, toplu bir şekilde kurulur. (Örn: İç Anadolu Bölgesi)
- 💧 Su Kaynakları:
- Su kaynaklarının az ve dağınık olduğu yerlerde evler, su kaynaklarına yakın olmak için dağınık yerleşir.
- Su kaynaklarının bol ve merkezi olduğu yerlerde ise insanlar suyun etrafında toplanarak toplu yerleşme oluşturur.
- 🌳 Bitki Örtüsü: Gür ormanlık alanlar yerleşmeyi zorlaştırarak dağınık bir yapıya neden olabilirken, açık ve bozkır alanlar toplu yerleşmeleri kolaylaştırır.
Bu faktörler, bir bölgenin coğrafi özelliklerinin yerleşme biçimi üzerindeki doğrudan etkisini gösterir. 👉
Örnek 4:
🗺️ Aşağıda bir bölgenin coğrafi özellikleri metinsel olarak verilmiştir:
"Bu bölge, geniş ve verimli ovalara sahip olup, yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı geçen bir iklime sahiptir. Bölgenin orta kesimlerinden büyük bir akarsu geçmekte ve bu akarsu üzerinde ulaşım imkanları da bulunmaktadır. Maden yatakları açısından zengin olmamasına rağmen, ticaret yolları üzerinde önemli bir konumdadır."
Bu bilgilere göre, bölgede kurulacak bir yerleşmenin ilk ve en temel fonksiyonu ne olmalıdır? Nedenleriyle açıklayınız.
"Bu bölge, geniş ve verimli ovalara sahip olup, yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı geçen bir iklime sahiptir. Bölgenin orta kesimlerinden büyük bir akarsu geçmekte ve bu akarsu üzerinde ulaşım imkanları da bulunmaktadır. Maden yatakları açısından zengin olmamasına rağmen, ticaret yolları üzerinde önemli bir konumdadır."
Bu bilgilere göre, bölgede kurulacak bir yerleşmenin ilk ve en temel fonksiyonu ne olmalıdır? Nedenleriyle açıklayınız.
Çözüm:
Verilen bilgilere göre, bölgede kurulacak bir yerleşmenin ilk ve en temel fonksiyonu tarım olmalıdır. ✅
- 🌾 Geniş ve Verimli Ovalar: Bu ifade, bölgenin tarım için elverişli topraklara sahip olduğunu açıkça göstermektedir.
- 💧 Büyük Akarsu: Akarsu, tarım alanlarının sulanması için hayati bir su kaynağı sağlar. Bu da tarımsal verimliliği artırır.
- 🌡️ İklim: "Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı" iklim tipi (Akdeniz iklimi), birçok önemli tarım ürününün (buğday, pamuk, zeytin vb.) yetiştirilmesi için uygundur.
Akarsu üzerinde ulaşım imkanlarının olması ve ticaret yolları üzerinde bulunması, ilerleyen dönemlerde ticaret fonksiyonunun da gelişmesine zemin hazırlayabilir. Ancak başlangıç için en güçlü ve temel fonksiyon tarımdır, çünkü tarım yerleşik hayatın ve nüfusun temelini oluşturur. 💡
Örnek 5:
🌆 Günümüzdeki birçok büyük şehrin birden fazla fonksiyona sahip olduğunu görmekteyiz. İstanbul gibi bir şehrin sahip olduğu üç farklı temel fonksiyonu ve bu fonksiyonların şehri nasıl etkilediğini belirtiniz.
Çözüm:
İstanbul gibi büyük bir şehrin sahip olduğu başlıca fonksiyonlar ve etkileri şunlardır:
- 🚢 Ticaret ve Liman Şehri: İstanbul, Boğazlar sayesinde Karadeniz ile Akdeniz arasındaki deniz ticaretinde önemli bir geçiş noktasıdır. Tarihi İpek Yolu ve baharat yolu üzerinde bulunması da şehrin ticaret merkezi olmasını sağlamıştır. Bu durum, şehre büyük bir ekonomik canlılık ve uluslararası bir kimlik kazandırmıştır.
- 🏭 Sanayi Şehri: Çevresindeki ulaşım imkanları, geniş pazar alanı ve iş gücü sayesinde birçok sanayi kolunun geliştiği bir merkezdir. Sanayi, şehre istihdam sağlamış ve nüfusun hızla artmasına neden olmuştur.
- 🏛️ İdari ve Kültürel Şehir: Uzun yıllar farklı imparatorluklara başkentlik yapması (Roma, Bizans, Osmanlı) ona idari ve kültürel bir ağırlık kazandırmıştır. Bugün de Türkiye'nin en büyük kültür ve sanat merkezlerinden biridir. Bu durum, şehrin tarihi dokusunu ve kültürel mirasını zenginleştirmiştir.
Bir şehrin birden fazla fonksiyona sahip olması, o şehrin daha hızlı büyümesine, gelişmesine ve çeşitlenmesine olanak tanır. ✅
Örnek 6:
💼 Ailenizle birlikte yeni bir şehre taşınmayı ve orada yeni bir iş kurmayı planlıyorsunuz. Şehir seçimi yaparken, yerleşmelerin kuruluşunu etkileyen faktörlerden hangilerini öncelikli olarak göz önünde bulundurursunuz? En az üç tanesini örneklerle açıklayınız.
Çözüm:
Yeni bir iş kurmak ve yerleşmek için şehir seçerken göz önünde bulundurulacak öncelikli faktörler şunlar olabilir:
- 👨👩👧👦 Nüfus ve Pazar Büyüklüğü (Beşeri Faktör): Kurulacak işin hitap edeceği müşteri potansiyeli önemlidir. Büyük nüfuslu şehirler, daha geniş bir pazar ve daha fazla iş imkanı sunabilir. Örneğin, bir restoran açılacaksa, kalabalık ve hareketli bir şehir daha fazla müşteri çekebilir.
- 🛣️ Ulaşım Kolaylığı (Beşeri Faktör): Hem iş için hammadde tedariki ve ürün dağıtımı, hem de kişisel seyahatler için ulaşım ağlarının gelişmiş olması önemlidir. Havaalanı, otoban veya liman bağlantıları olan şehirler tercih edilebilir. Örneğin, lojistik gerektiren bir iş için kavşak noktasında bir şehir ideal olacaktır.
- 💰 Ekonomik Yapı ve İstihdam (Beşeri Faktör): Şehrin genel ekonomik durumu ve işsizlik oranı göz önünde bulundurulmalıdır. Ayrıca, kuracağınız işin sektörüyle ilgili destekleyici sanayi veya ticaret kolları olup olmadığına bakılır. Örneğin, teknoloji sektöründe bir iş kurmak için teknoparkların veya üniversitelerin yoğun olduğu bir şehir daha avantajlıdır.
- 🏞️ Yaşam Kalitesi ve Doğal Ortam (Doğal Faktör): Aile için şehrin sunduğu yaşam kalitesi, temiz havası, yeşil alanları, eğitim ve sağlık imkanları da önemlidir. Örneğin, çocuklu bir aile için parkların, okulların ve hastanelerin kolay ulaşılabilir olduğu bir şehir daha cazip olabilir.
Bu faktörler, hem işin başarısı hem de ailenin yeni yaşamına uyumu için kritik öneme sahiptir. 📌
Örnek 7:
🏺 Dünya üzerindeki ilk şehir yerleşmelerinden bazıları (örneğin Çatalhöyük, Göbeklitepe ve Mezopotamya'daki Sümer şehirleri) belirli ortak özelliklere sahipti. Bu yerleşmelerin ortaya çıkışında ve gelişiminde etkili olan iki temel ortak nedeni açıklayınız.
Çözüm:
İlk şehir yerleşmelerinin ortaya çıkışında ve gelişiminde etkili olan iki temel ortak neden şunlardır:
- 🌾 Tarımın Başlaması ve Gelişmesi: İnsanların avcılık ve toplayıcılıktan yerleşik hayata geçişi, tarımın keşfiyle olmuştur. Tarım, düzenli ve bol gıda üretimi sağlayarak nüfusun artmasına ve insanların belirli bir alanda kalıcı olarak yaşamasına olanak tanımıştır. Çatalhöyük gibi yerleşmeler, çevresindeki verimli tarım arazileri sayesinde büyümüştür.
- 💧 Su Kaynaklarının Varlığı: Tarım için sulama, içme suyu ve diğer ihtiyaçlar için su kaynakları hayati öneme sahipti. İlk şehirler genellikle büyük akarsuların (Mezopotamya'da Fırat ve Dicle, Mısır'da Nil) kenarlarında veya yeraltı su kaynaklarının bol olduğu yerlerde kurulmuştur. Su, aynı zamanda ulaşım ve ticaret için de bir yol sağlamıştır.
Bu iki temel faktör, insanların bir araya gelerek daha büyük topluluklar oluşturmasını, iş bölümünü ve sosyal örgütlenmeyi geliştirmesini sağlamış, böylece köyden şehre geçişin temelini atmıştır. 💡
Örnek 8:
🏞️ Türkiye'nin farklı coğrafi bölgelerinde görülen köy altı yerleşmelerinden üç tanesini örnek vererek, bu yerleşmelerin ortaya çıkış nedenlerini kısaca açıklayınız.
Çözüm:
Türkiye'de görülen başlıca köy altı yerleşmeleri ve ortaya çıkış nedenleri şunlardır:
- 🐑 Yayla:
- Tanım: Genellikle hayvancılıkla uğraşan toplulukların yaz aylarında hayvanlarını otlatmak ve serinlemek amacıyla geçici olarak yüksek dağlık alanlara kurduğu yerleşmelerdir.
- Neden: Yazın alçak kesimlerde otların kuruması, yüksek yaylalarda daha serin ve otlakların bol olması ihtiyacı.
- Görüldüğü Yerler: Akdeniz, Doğu Anadolu, Karadeniz bölgeleri.
- 🧑🌾 Mezra:
- Tanım: Genellikle bir köyden ayrılmış, birkaç ev ve eklentiden oluşan, tarım ve hayvancılık yapılan küçük yerleşmelerdir. Geçici veya kalıcı olabilir.
- Neden: Tarım arazilerinin köy merkezinden uzak olması, aile içi anlaşmazlıklar, otlak arayışı gibi nedenlerle köyden ayrılarak kurulur.
- Görüldüğü Yerler: Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu bölgeleri.
- 🏡 Çiftlik:
- Tanım: Geniş tarım arazileri üzerinde, genellikle tek bir aileye ait olan, tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin yapıldığı büyük yerleşmelerdir.
- Neden: Geniş tarım arazilerinin verimli olması, arazinin daha etkin kullanılması ve merkezden uzaklaşma isteği.
- Görüldüğü Yerler: Marmara, Ege, İç Anadolu bölgelerindeki düz ve verimli ovalar.
Bu yerleşmeler, genellikle ekonomik faaliyetler (tarım, hayvancılık), arazi yapısı ve sosyal nedenlerle ortaya çıkmıştır. ✅
Daha Fazla Soru ve İçerik İçin QR Kodu Okutun
https://www.eokultv.com/atolye/10-sinif-cografya-yerlesmelerin-kurulusu/sorular