Volkanizma Ders Notu

🌋 Volkanizma ve Yeryüzü Şekilleri

Yer kabuğunun zayıf ve dirençsiz noktalarından, yerin derinliklerindeki kızgın ve erimiş haldeki magmanın yeryüzüne çıkması veya yeryüzüne yakın yerlere sokulması olayına volkanizma denir. Volkanizma, iç kuvvetler içerisinde yeryüzü şekillerinin oluşumunda en hızlı ve etkili olanlardan biridir.

Magmanın Yeryüzüne Ulaşma Biçimleri

Magma, yeryüzüne çıkış durumuna göre iki farklı şekilde incelenir:

• Derinlik Volkanizması: Magmanın yeryüzüne çıkamayıp yer kabuğunun iç kısımlarında soğumasıyla oluşur. Bu yapılar zamanla üzerindeki tabakaların aşınmasıyla yüzeye çıkar. Başlıca şekiller:
  • Batolit: Magmanın geniş bir alanda soğumasıyla oluşan en büyük kütle.
  • Dayk: Magmanın tabakaları dikey olarak keserek soğumasıyla oluşan duvar görünümlü yapı.
  • Lakolit: Magmanın tabakalar arasına girip kubbeleşmesiyle oluşan mantar şeklindeki yapı.
• Yüzey Volkanizması: Magmanın yeryüzüne ulaştığı yerlerde oluşan yapılardır. Volkanik faaliyetler sonucunda lavlar, tüfler ve volkanik küller birikerek koni şeklindeki dağları oluşturur.

Volkanik Şekiller ve Özellikleri

Önemli Not: Volkanik faaliyetler sonucunda oluşan topraklar (andisoller) mineral bakımından oldukça zengindir. Bu nedenle volkanik dağların çevresindeki tarım alanları oldukça verimlidir.

Şekil	Tanım
Krater	Volkan konisinin tepesindeki çukurluk.
Kaldera	Volkanik patlama veya çökme ile oluşan geniş çukur.
Maar	Gaz patlaması sonucu oluşan çanak.
Volkan Konisi	Lavların üst üste birikmesiyle oluşan dağ yapısı.

Dünyada ve Türkiye'de Volkanizma

Dünyadaki volkanların büyük bir kısmı "Pasifik Ateş Çemberi" üzerinde yer alır. Türkiye'de ise volkanizma daha çok iç ve doğu bölgelerde etkilidir. Örneğin; Ağrı, Erciyes, Süphan, Nemrut ve Hasan Dağı Türkiye'deki başlıca volkanik dağlardır.

Çözümlü Örnek

Soru: Bir bölgede volkanik faaliyetlerin yaşandığına dair kanıtlar neler olabilir?

Çözüm: Bölgede krater veya kaldera gibi çukurlukların bulunması, andezit, bazalt gibi volkanik kayaçların varlığı, sıcak su kaynaklarının (kaplıca, gayzer) sık görülmesi ve toprağın volkanik küllerle kaplı olması volkanik faaliyetlerin en temel kanıtlarıdır.

Volkanik patlamalar sırasında atmosfere yayılan gazlar ve küller, kısa süreli iklim değişikliklerine neden olabilir. Ayrıca volkanik faaliyetler, yer altı maden yataklarının oluşumunda da önemli bir role sahiptir.