Karstik Yer Şekilleri Ders Notu

Karstik yer şekilleri, eriyebilen kayaçların (özellikle kalker/kireç taşı, jips ve kaya tuzu gibi) yeraltı ve yerüstü suları tarafından kimyasal yollarla aşındırılması (çözünmesi) ve biriktirilmesi sonucu oluşan özel şekillerdir. Bu tür şekillerin oluştuğu bölgelere karstik bölge denir. Türkiye, Akdeniz Bölgesi başta olmak üzere birçok karstik bölgeye sahiptir.

Karstik Aşınım (Erozyon) Şekilleri ⛰️

Karstik bölgelerde suların çözücü etkisiyle oluşan yer şekilleridir. Bunlar hem yüzeyde hem de yeraltında görülebilir.

Yüzey Karst Şekilleri

• Lapya: Karstik arazilerde erime sonucu oluşan, birkaç santimetreden birkaç metreye kadar değişen boyutlarda, küçük oluk veya yarıklara denir. Genellikle birbirine paralel uzanırlar ve karstik aşınımın ilk aşamasıdır.
• Dolin: Lapyalardan daha büyük, genellikle huni veya çanak şeklinde çukurluklardır. Çapları birkaç metreden yüzlerce metreye, derinlikleri ise birkaç metreden onlarca metreye kadar değişebilir. Yağmur suları bu çukurluklarda birikebilir veya yeraltına sızabilir.
• Uvala: Birçok dolinin zamanla genişleyerek birleşmesiyle oluşan daha büyük çukurluklardır. Dolinlere göre daha düzensiz bir şekle sahiptirler.
• Polye (Karstik Ova): Karstik bölgelerdeki en büyük kapalı çukurluklardır. Genellikle tabanları düz ve verimlidir, bu nedenle tarım faaliyetleri için elverişlidir. Çapları kilometrelerce olabilir. Suları yeraltına sızdığı için zaman zaman bataklıklar oluşabilir veya kuru kalabilirler.
• Kör Vadi: Akarsuyun karstik bir bölgede yeraltına (mağara veya düdenlere) dalarak yüzeyden kaybolduğu vadi parçalarına denir. Vadi aniden sona ermiş gibi görünür.
• Düden (Su Batan): Karstik bölgelerde yüzey sularının yeraltına sızdığı doğal kuyulara veya yarıklara denir. Yağmur ve eriyen kar sularının yeraltına inmesini sağlarlar.

Yeraltı Karst Şekilleri (Mağaralar ve Oluşumları)

Yeraltı sularının kayaçları çözmesiyle oluşan boşluklardır.

• Mağara: Karstik kayaçların içinde, yeraltı sularının kimyasal aşındırması ve zamanla çökmesi sonucu oluşan doğal boşluklardır. Genellikle karmaşık galerilerden ve odacıklardan oluşur.
• Sarkıt: Mağara tavanlarından aşağıya doğru sarkan, damlayan kireçli suların içindeki minerallerin (kalsiyum karbonat) çökelmesiyle oluşan konik veya silindirik şekilli birikimlerdir.
• Dikit: Mağara tabanından yukarıya doğru yükselen, sarkıtlardan düşen kireçli suların içindeki minerallerin çökelmesiyle oluşan konik veya silindirik şekilli birikimlerdir.
• Sütun: Mağara tavanından sarkan bir sarkıt ile tabandan yükselen bir dikitin zamanla birleşerek tek bir yapı oluşturmasıyla meydana gelen karstik birikim şeklidir.

Önemli Bilgi: Karstik yer şekilleri genellikle kalker (kireç taşı) arazilerde yaygın olarak görülse de, jips ve kaya tuzu gibi eriyebilen diğer kayaç türlerinde de oluşabilir. Türkiye'de Akdeniz Bölgesi, karstik arazilerin en yoğun olduğu yerdir.

Karstik Birikim Şekilleri ✨

Karstik bölgelerde, eriyik haldeki minerallerin (özellikle kalsiyum karbonatın) suyun buharlaşması veya karbondioksit kaybı gibi nedenlerle çökelmesi sonucu oluşan şekillerdir.

• Traverten: Karstik sahalarda, yeraltı sularının yeryüzüne çıkarak içerisindeki kireci basamaklar halinde çökelterek oluşturduğu birikim şekilleridir. Genellikle beyaz renkte ve katmanlı bir yapıya sahiptirler. Pamukkale travertenleri, Türkiye'deki en bilinen örneğidir.