Dış Kuvvetler Ders Notu

Yeryüzünün şekillenmesinde etkili olan kuvvetler, iç ve dış kuvvetler olarak iki ana başlıkta incelenir. Dış kuvvetler, enerjilerini Güneş'ten alan ve yeryüzünü aşındırarak, taşıyarak ve biriktirerek şekillendiren etmenlerdir. Bu süreçler, yeryüzünde sürekli bir değişim ve dönüşüm yaratır.

Dış Kuvvetlerin Genel Özellikleri ve Etki Mekanizmaları 🌍

Dış kuvvetler, yeryüzünün şekillenmesinde iç kuvvetlerin oluşturduğu yüksek ve engebeli yapıları aşındırarak, düzleştirici bir etki gösterirler. Başlıca dış kuvvetler şunlardır:

• Akarsular
• Buzullar
• Rüzgarlar
• Dalgalar ve Akıntılar
• Yer Altı Suları (Karstik şekiller)

Dış kuvvetlerin temel etki mekanizmaları:

Aşındırma (Erozyon): Yeryüzündeki kayaç ve toprakların yerinden koparılması ve sürüklenmesidir.

Taşıma (Transportasyon): Aşındırılan malzemelerin bir yerden başka bir yere nakledilmesidir.

Biriktirme (Depozisyon): Taşınan malzemelerin hızın azaldığı veya engellerin olduğu yerlerde yığılmasıdır.

1. Akarsular ve Şekillendirici Etkileri 🌊

Akarsular, yeryüzünü en fazla şekillendiren dış kuvvettir. Akarsuyun yatağı içinde yaptığı aşındırma, taşıma ve biriktirme faaliyetleri sonucunda çeşitli yer şekilleri oluşur.

Akarsu Aşındırma Şekilleri

• Vadi: Akarsuyun yatağını derine ve yana doğru aşındırmasıyla oluşan, iki yamacın arasında kalan oluk şeklindeki yer şeklidir.
  • Çentik Vadi (V tipi vadi): Akarsuyun derine aşındırmasının fazla olduğu, genç arazilerde görülen vadilerdir.
  • Boğaz Vadi (Yarma Vadi): Dağ sıralarını enine kesen, yamaçları dik ve derin vadilerdir.
  • Kanyon Vadi: Farklı dirençteki tabakaların bulunduğu yerlerde, akarsuyun basamaklar halinde aşındırmasıyla oluşan vadilerdir.
  • Geniş Tabanlı Vadi: Akarsuyun eğiminin azaldığı ve yana aşındırmasının arttığı vadilerdir.
• Dev Kazanı: Akarsu yatağındaki şelalelerin düştüğü yerde, suyun çarptığı alanı aşındırmasıyla oluşan çukurluklardır.
• Peri Bacaları: Volkanik arazilerde, farklı dirençteki tüf ve bazalt tabakalarının sel suları ve rüzgar tarafından aşındırılmasıyla oluşan ilginç şekillerdir.
• Peneplen (Yontuk Düz): Uzun süreli aşındırma sonucunda, yeryüzünün deniz seviyesine yakın bir düzlüğe dönüşmüş halidir.

Akarsu Biriktirme Şekilleri

• Kum Adacıkları (Bataklıklar): Akarsu içinde hızın azaldığı yerlerde, taşınan malzemelerin birikmesiyle oluşan küçük adacıklardır.
• Menderes: Akarsuyun eğiminin azaldığı yerlerde büklümler yaparak akmasıdır. Mendereslerin dış bükey kısımlarında aşındırma, iç bükey kısımlarında ise biriktirme görülür.
• Sekiler (Taraçalar): Akarsu yatağının tektonik hareketlerle yükselmesi veya iklim değişikliğiyle akarsu rejiminin değişmesi sonucunda, eski vadi tabanlarının basamaklar halinde yükselmesiyle oluşur.
• Birikinti Konisi ve Yelpazesi: Dağlık alanlardan çıkan akarsuların eğimin azaldığı yerde taşıdığı malzemeyi biriktirmesiyle oluşan koni veya yelpaze şeklindeki birikintilerdir.
• Dağ Eteği Ovası: Birden fazla birikinti yelpazesinin birleşmesiyle oluşan geniş ovalardır.
• Delta Ovası: Akarsuların taşıdığı alüvyonları denize veya göle döküldüğü yerde biriktirmesiyle oluşan verimli ovalardır. Delta oluşumu için kıyıda gelgit etkisinin az, akarsuyun bol alüvyon taşıması ve kıyının sığ olması gerekir.

2. Buzullar ve Şekillendirici Etkileri 🏔️

Buzullar, yüksek enlemlerde ve yüksek dağlarda oluşan, yıl boyunca erimeyen kar ve buz kütleleridir. Buzullar da akarsular gibi aşındırma, taşıma ve biriktirme yaparak yeryüzünü şekillendirir.

Buzul Aşındırma Şekilleri

• Sirk Çanağı (Buzul Teknesi): Dağların yüksek kesimlerinde buzulların aşındırmasıyla oluşan yarımay şeklindeki çukurluklardır. Bu çanaklarda buzul gölleri oluşabilir.
• Buzul Vadisi (U Tipi Vadi): Buzulların vadileri genişleterek ve derinleştirerek oluşturduğu, enine kesiti U şeklinde olan vadilerdir.
• Hörgüç Kayalar: Buzulların hareket ederken karşılaştığı dirençli kayaların bir tarafını aşındırıp diğer tarafını cilalamasıyla oluşan hörgüç şeklindeki kayalardır.

Buzul Biriktirme Şekilleri

• Moren (Buzul Taşları): Buzulların taşıdığı ve biriktirdiği, farklı büyüklükteki kaya parçaları ve topraklardan oluşan yığınlardır.
• Sandur Ovaları: Buzulların erimesiyle ortaya çıkan akarsuların taşıdığı ve buzul önlerinde biriktirdiği malzemelerden oluşan düzlüklerdir.

3. Rüzgarlar ve Şekillendirici Etkileri 🌬️

Rüzgarlar, kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde, bitki örtüsünün cılız olduğu alanlarda etkili olan dış kuvvettir. Aşındırma, taşıma ve biriktirme faaliyetleri yapar.

Rüzgar Aşındırma Şekilleri

• Yardang: Rüzgarların farklı dirençteki kayaçları aşındırmasıyla oluşan, rüzgar yönüne paralel uzanan oluklu ve sırtlı şekillerdir.
• Şahit Kayalar: Farklı dirençteki tabakaların bulunduğu yerlerde, rüzgarın yumuşak tabakaları aşındırarak, dirençli tabakaları sütun şeklinde bırakmasıyla oluşan kayalardır.
• Mantarkaya (Şeytan Masası): Rüzgarların, bir kayanın alt kısmını üst kısmına göre daha fazla aşındırmasıyla oluşan, mantara benzeyen şekillerdir.

Rüzgar Biriktirme Şekilleri

• Kumullar (Barkan): Rüzgarların taşıdığı kumları biriktirmesiyle oluşan tepelerdir. Hilal şeklinde olanlarına barkan denir.
• Lös: Rüzgarların taşıdığı ince boyutlu, killi ve siltli malzemelerin birikmesiyle oluşan verimli topraklardır.

4. Dalgalar ve Akıntılar ile Kıyı Şekilleri 🌊

Dalgalar ve akıntılar, rüzgarların etkisiyle oluşan su hareketleridir ve kıyı bölgelerini şekillendirir. Hem aşındırma hem de biriktirme faaliyetleri yaparlar.

Kıyı Aşındırma Şekilleri

• Falez (Yalıyar): Dalgaların kıyıdaki dik yamaçları aşındırmasıyla oluşan dikliklerdir.
• Aşınım Platformu (Peneplen): Falezlerin gerilemesiyle oluşan, deniz seviyesine yakın düzlüklerdir.

Kıyı Biriktirme Şekilleri

• Kumsal (Plaj): Dalgaların taşıdığı kum ve çakılları kıyıda biriktirmesiyle oluşan alanlardır.
• Kıyı Kordonu (Kıyı Oku): Dalga ve akıntıların taşıdığı malzemeleri kıyıya paralel olarak biriktirmesiyle oluşan uzantılardır.
• Lagün (Deniz Kulağı): Bir koyun önünün kıyı kordonu ile kapanması sonucunda oluşan göllerdir (Ör: Büyükçekmece, Küçükçekmece Gölleri).
• Tombolo (Saplı Ada): Bir adanın kıyı kordonu ile karaya bağlanması sonucunda oluşan yarımada şeklindeki yer şeklidir (Ör: Kapıdağ Yarımadası).

5. Yer Altı Suları ve Karstik Şekiller 💧

Yer altı suları, özellikle kalker (kireç taşı), jips (alçı taşı), kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçların yaygın olduğu karstik bölgelerde etkili olur. Kimyasal aşındırma (çözünme) ve biriktirme faaliyetleriyle şekillendirme yaparlar.

Karstik Aşındırma Şekilleri

• Lapya: Karstik arazilerde erimeyle oluşan, birkaç santimetreden birkaç metreye kadar değişen küçük oluklar ve deliklerdir.
• Dolin: Lapya'lardan daha büyük, çanak şeklindeki erime çukurluklarıdır. Çapları birkaç metreden yüzlerce metreye ulaşabilir.
• Uvala: Birden fazla dolinin birleşmesiyle oluşan daha büyük çukurluklardır.
• Polye: Karstik arazilerin en büyük erime çukurluklarıdır. Genellikle tabanları düz ve verimli olup, tarım yapılabilir (Ör: Muğla, Kestel, Elmalı Ovaları).
• Mağara: Yer altı sularının kayaçları çözerek oluşturduğu boşluklardır. İçlerinde sarkıt, dikit, sütun gibi birikim şekilleri bulunur.
• Obruk: Mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan derin ve dik çukurluklardır (Ör: Kızören Obruğu).

Karstik Biriktirme Şekilleri

• Sarkıt: Mağara tavanından aşağıya doğru damlayan suların içindeki kirecin birikmesiyle oluşan şekillerdir.
• Dikit: Mağara tabanından yukarıya doğru biriken suların içindeki kirecin oluşturduğu şekillerdir.
• Sütun: Sarkıt ve dikitlerin birleşmesiyle oluşan şekillerdir.
• Traverten: Yer altı sularının yeryüzüne çıktığı yerlerde, içindeki kireci basamaklar halinde biriktirmesiyle oluşan beyaz renkli şekillerdir (Ör: Pamukkale Travertenleri).