Buzulların Aşınım Ve Birikim Şekilleri Ders Notu

Buzullar, yeryüzünü şekillendiren dış kuvvetlerden biridir. Geniş alanları kaplayan ve hareket eden buz kütleleri olarak tanımlanır. Özellikle yüksek dağlık alanlarda ve kutup bölgelerinde etkili olan buzullar, hem aşındırma (erozyon) hem de biriktirme (depozisyon) faaliyetleriyle kendine özgü yer şekilleri oluştururlar.

🧊 Buzulların Aşınım Şekilleri (Erozyon)

Buzulların hareket ederken yataklarını kazması, sürüklemesi ve cilalaması sonucunda oluşan yer şekilleridir. Buzullar, koparma ve törpüleme (abrazyon) gibi yöntemlerle aşındırma yapar.

1. Sirk (Buz Yalağı)

• Dağların yüksek kesimlerinde, buzulların aşındırmasıyla oluşan, yarım daire veya çanak biçiminde çukurluklardır.
• Genellikle bu çukurlukların içinde sirk gölleri (buzul gölleri) bulunur.
• Bir koltuğa benzer bir görünümü vardır.

2. Buzul Vadisi (Tekne Vadi)

• Akarsu vadilerinin buzullar tarafından genişletilmesi ve derinleştirilmesiyle oluşan, "U" biçimli vadilerdir.
• Akarsu vadileri "V" şeklindeyken, buzullar tarafından şekillendirilen vadiler daha geniş ve tabanı düz, yamaçları dik "U" şeklini alır.

3. Hörgüç Kaya

• Buzulların hareket yönünde aşındırdığı, cilaladığı ve yuvarlaklaştırdığı, diğer yönde ise kopararak dikleştirdiği, deve hörgücüne benzeyen asimetrik kaya kütleleridir.
• Buzul hareketinin yönünü anlamada önemli ipuçları verir.

4. Fiyort

• Buzul vadilerinin deniz seviyesinin yükselmesi veya karanın çökmesi sonucu deniz suları altında kalmasıyla oluşan, dik yamaçlı, derin ve girintili kıyılardır.
• Genellikle Norveç, Şili gibi yüksek enlemlerdeki kıyılarda görülür.

⚠️ Önemli Not: Buzul aşındırması, buz kütlesinin ağırlığı, hızı ve taşıdığı materyalin cinsi ile doğrudan ilişkilidir.

⛰️ Buzulların Birikim Şekilleri (Depozisyon)

Buzulların erimesiyle birlikte taşıdıkları çeşitli boyutlardaki kayaç, çakıl, kum ve kil gibi malzemeleri biriktirmesiyle oluşan yer şekilleridir. Buzul taşınımı sonucunda biriken bu malzemelere genel olarak "buzul depoları" veya "moren" denir.

1. Moren (Buzul Taşları)

• Buzulların taşıyıp biriktirdiği, boyut ve şekil açısından düzensiz, köşeli ve yuvarlaklaşmamış malzemelerden oluşan yığınlardır.
• Morenler, buzulların hareketine ve erime şekline göre farklı türlerde oluşabilir:
  • Yan Morenler: Buzul vadisinin kenarlarında biriken malzemeler.
  • Orta Morenler: İki buzulun birleşmesiyle oluşan buzulun ortasında yer alan morenler.
  • Dip Morenleri (Taban Morenleri): Buzulun tabanında biriken malzemeler.
  • Son Morenler (Terminal Morenler): Buzulun en ileri ucunda, erime noktasında biriktirdiği hilal şeklindeki setler.

2. Drumlin

• Buzulların erimesi sırasında, taşıdığı moren malzemelerinin buzul altındaki eski yükseltilere takılarak veya buzulun tabanındaki sürtünme ile uzun, oval ve sırt şeklinde yığılmasıyla oluşan tepelerdir.
• Genellikle bir arada bulunurlar ve buzulun hareket yönünü gösterirler.

3. Sander Ovası (Buzul Dışı Ova)

• Buzulların erimesiyle ortaya çıkan eriyik sularının, moren malzemelerini sürükleyerek buzul önünde veya çevresinde biriktirmesiyle oluşan geniş, hafif eğimli düzlüklerdir.
• Kum ve çakıl gibi ince malzemeler daha uzaklara taşınırken, daha iri malzemeler buzulun yakınında birikir.

📚 Bilgi Kutusu: Türkiye'de buzullar daha çok yüksek dağlık alanlarda (Doğu Karadeniz Dağları, Toroslar, Ağrı Dağı vb.) bulunur ve genellikle sirkler, buzul vadileri ve morenler gibi buzul şekillerine rastlanır. Fiyortlar ise Türkiye'de görülmez.