Aşınma, Taşınma Ve Biriktirme Süreçleri Ders Notu

Dış kuvvetler, yeryüzünün şekillenmesinde önemli rol oynayan doğal etkenlerdir. Bu etkenler, kayaçları aşındırır, aşındırdığı malzemeleri taşır ve uygun yerlerde biriktirerek çeşitli yer şekillerinin oluşmasını sağlar. Bu süreçler, aşınma, taşınma ve biriktirme olarak adlandırılır.

Aşınma (Erozyon) Süreci ve Oluşan Şekiller ⛰️

Yeryüzündeki kayaçların ve toprakların, başta akarsular, rüzgarlar, buzullar, dalgalar ve yeraltı suları gibi dış kuvvetler tarafından yerinden koparılmasına, parçalanmasına ve sürüklenmeye hazır hale getirilmesine aşınma (erozyon) denir. Aşınma süreci sonucunda farklı yer şekilleri oluşur.

Aşınma Etkenleri ve Oluşan Yer Şekilleri

• Akarsu Aşınım Şekilleri: Akarsuların yataklarını derinleştirmesi ve genişletmesiyle oluşan şekillerdir.
  • Vadi: Akarsuyun içinde aktığı, iki yamacın çevrelediği uzun çukurluklardır. Çentik vadi, boğaz vadi ve kanyon vadi gibi türleri vardır.
  • Plato: Akarsular tarafından derin bir şekilde yarılmış, çevresine göre yüksekte kalan geniş düzlüklerdir.
  • Peneplen (Yontuk Düz): Uzun süreli aşınmalar sonucunda yeryüzünün deniz seviyesine yakın, hafif dalgalı bir düzlüğe dönüşmesidir.
  • Peri Bacaları: Volkanik arazilerde, farklı dirençteki kayaçların (tüf ve bazalt) akarsu ve rüzgar aşındırmasıyla oluşan, şapkalı veya şapkasız konik yapılar.
  • Dev Kazanı: Akarsu yatağındaki basamaklardan dökülen suların kayaları aşındırmasıyla oluşan çukurluklardır.
• Rüzgar Aşınım Şekilleri: Kurak ve yarı kurak bölgelerde rüzgarların taşıdığı taneciklerin çarparak yüzeyleri aşındırmasıyla oluşur.
  • Mantarkaya: Rüzgarların kayaların alt kısımlarını daha çok aşındırmasıyla oluşan mantar görünümlü şekiller.
  • Tafoni: Kayaların yüzeylerinde rüzgar aşındırmasıyla oluşan oyuklar ve kovuklardır.
  • Yardang: Rüzgarın aşındırmasıyla oluşan, rüzgar yönüne paralel uzanan oluklu ve keskin sırtlı şekiller.
  • Şahit Kaya: Farklı dirençteki tabakaların bulunduğu yerlerde, rüzgarın yumuşak kısımları aşındırmasıyla oluşan, direnen sert kütlelerdir.
• Buzul Aşınım Şekilleri: Yüksek dağlık alanlarda ve kutup bölgelerinde buzulların hareket ederek yer şekillerini aşındırmasıyla oluşur.
  • Buzul Vadisi (Tekne Vadi): Buzulların aşındırarak oluşturduğu "U" şeklinde kesite sahip vadilerdir.
  • Sirk: Buzulların dağ yamaçlarındaki çukurlukları aşındırmasıyla oluşan, buzul sonrası göllerin yerleştiği çanaklardır.
  • Hörgüçkaya: Buzulların altından geçerken aşındırdığı ve pürüzsüzleştirdiği, deve hörgücüne benzeyen kaya kütleleridir.
• Dalga ve Akıntı Aşınım Şekilleri: Deniz ve okyanuslardaki dalga ile akıntıların kıyıları aşındırmasıyla oluşur.
  • Falez (Yalıyar): Dalgaların kıyıdaki dik yamaçları aşındırmasıyla oluşan dikliklerdir.
  • Aşınım Platformu: Falezlerin önünde, dalga aşındırmasıyla oluşan deniz seviyesine yakın düzlüklerdir.
• Karstik Aşınım Şekilleri (Yeraltı Suları): Kalker (kireç taşı), jips (alçı taşı) gibi kolay çözünebilen kayaçların bulunduğu arazilerde yeraltı sularının kimyasal yolla aşındırmasıyla oluşur.
  • Lapya: Karstik arazide çözünmeyle oluşan en küçük çukurluklardır.
  • Dolin: Lapyalardan daha büyük, yuvarlak veya elips şekilli çukurluklardır.
  • Uvala: Birkaç dolinin birleşmesiyle oluşan daha büyük çukurluklardır.
  • Polye: Karstik arazide oluşan en büyük çukurluklardır; tabanları genellikle tarıma elverişlidir.
  • Mağara: Yeraltı sularının kireç taşını eriterek oluşturduğu geniş boşluklardır.
  • Düden: Yüzey sularının yeraltına aktığı veya yeraltı sularının yüzeye çıktığı doğal kuyulardır.

Taşınma (Transportasyon) Süreci 🚚

Aşınma ile yerinden koparılan veya parçalanan malzemelerin (kum, çakıl, kil vb.) dış kuvvetler (akarsu, rüzgar, buzul, dalga) tarafından bir yerden başka bir yere götürülmesine taşınma (transportasyon) denir. Taşınma hızı ve miktarı, taşıyıcı gücün hızı, eğim, malzemenin boyutu ve ağırlığı gibi faktörlere bağlıdır.

Biriktirme (Depozisyon) Süreci ve Oluşan Şekiller 🏝️

Dış kuvvetlerin (akarsu, rüzgar, buzul, dalga) taşıdığı malzemeleri, taşıyıcı güçlerinin azaldığı yerlerde bırakmasına biriktirme (depozisyon) denir. Biriktirme genellikle eğimin azaldığı, akış hızının yavaşladığı, yük miktarının arttığı veya taşıyıcı gücün engellendiği alanlarda gerçekleşir.

Biriktirme Etkenleri ve Oluşan Yer Şekilleri

• Akarsu Biriktirme Şekilleri: Akarsuların taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşur.
  • Delta Ovası: Akarsuların taşıdığı alüvyonları denize veya göle döküldükleri ağız kısmında biriktirmesiyle oluşan verimli ovalardır.
  • Irmak Adası (Kum Adası): Akarsuyun yatağındaki eğimin azalması veya debisinin düşmesiyle yatak içinde biriktirdiği kum ve çakıl yığınlarıdır.
  • Birikinti Konisi: Dağlık alanlardan inen akarsuların eğimin azaldığı dağ eteklerinde taşıdığı malzemeyi biriktirmesiyle oluşan koni biçimli şekillerdir.
  • Birikinti Yelpazesi: Birikinti konilerinin zamanla genişleyerek birleşmesiyle oluşan daha geniş düzlüklerdir.
  • Taban Seviyesi Ovası: Akarsuların denize yakın kısımlarında, yatak eğiminin çok azaldığı yerlerde yatak tabanına alüvyon biriktirmesiyle oluşan ovalardır.
• Rüzgar Biriktirme Şekilleri: Rüzgarların taşıdığı kum ve tozları hızının azaldığı yerlerde biriktirmesiyle oluşur.
  • Kumul (Barkan): Rüzgarların taşıdığı kumları biriktirmesiyle oluşan tepeciklerdir. Genellikle hilal şekilli olanlarına barkan denir.
  • Lös: Rüzgarların taşıdığı ince kum ve tozların birikmesiyle oluşan, verimli toprak örtüsüdür.
• Buzul Biriktirme Şekilleri: Buzulların taşıdığı moren (buzul taşları) adı verilen malzemeleri erime alanlarında biriktirmesiyle oluşur.
  • Moren (Buzultaşı): Buzulların taşıyıp biriktirdiği farklı boyutlardaki kayaç ve toprak yığınlarıdır.
  • Sander Ovası: Buzulların erimesiyle ortaya çıkan suların taşıdığı malzemeleri buzul önünde biriktirmesiyle oluşan düzlüklerdir.
  • Drumlin: Buzulların hareket yönüne paralel uzanan, ters dönmüş kayık veya yumurta biçimli moren birikintileridir.
• Dalga ve Akıntı Biriktirme Şekilleri: Dalgalar ve akıntıların taşıdığı kum, çakıl gibi malzemeleri kıyılarda biriktirmesiyle oluşur.
  • Kıyı Kordonu (Kıyı Oku): Dalga ve akıntıların taşıdığı malzemeleri kıyıya paralel olarak biriktirmesiyle oluşan kum ve çakıl setleridir.
  • Lagün (Deniz Kulağı): Kıyı kordonlarının bir koyun önünü kapatmasıyla oluşan sığ göllerdir.
  • Tombolo (Saplı Ada): Bir adanın kıyı kordonu ile anakaraya bağlanması sonucunda oluşan yarımada şeklindeki birikim şeklidir.
  • Kumsal (Plaj): Dalgaların kıyıda biriktirdiği ince kum ve çakıl yığınlarıdır.
• Karstik Biriktirme Şekilleri (Yeraltı Suları): Yeraltı sularının içindeki eriyik haldeki kalkerin çökelmesiyle oluşur.
  • Traverten: Yer altından çıkan kireçli suların yüzeye ulaşarak içindeki kireci basamaklar halinde biriktirmesiyle oluşan şekillerdir (Ör: Pamukkale).
  • Sarkıt: Mağara tavanından damlayan kireçli suların içindeki kirecin çökelmesiyle tavandan aşağıya doğru sarkan oluşumlardır.
  • Dikit: Mağara tabanına damlayan kireçli suların içindeki kirecin çökelmesiyle tabandan yukarıya doğru büyüyen oluşumlardır.
  • Sütun: Sarkıt ve dikitlerin zamanla birleşmesiyle oluşan oluşumlardır.