🎓 10. Sınıf
📚 10. Sınıf Coğrafya
💡 10. Sınıf Coğrafya: Afetler ve sürdürülebilirlik çevre Çözümlü Örnekler
10. Sınıf Coğrafya: Afetler ve sürdürülebilirlik çevre Çözümlü Örnekler
Örnek 1:
Doğada meydana gelen, can ve mal kaybına neden olan olaylara doğal afet denir. Afetler oluşum kökenlerine göre farklı gruplara ayrılır.
Buna göre, aşağıda verilen afetlerden hangisi jeolojik kökenli afetler grubunda yer alır?
A) Sel ve Taşkın
B) Çığ
C) Deprem
D) Erozyon
E) Fırtına
Buna göre, aşağıda verilen afetlerden hangisi jeolojik kökenli afetler grubunda yer alır?
A) Sel ve Taşkın
B) Çığ
C) Deprem
D) Erozyon
E) Fırtına
Çözüm:
Doğal afetleri oluşum nedenlerine göre sınıflandırdığımızda:
- Jeolojik Afetler: Kaynağını doğrudan yerin iç yapısından (yer kabuğu ve altı) alan afetlerdir. Örnek: Deprem, volkanizma, tsunami. 🌋
- Hidrometeorolojik Afetler: Atmosferik olaylar ve su döngüsü ile ilgili olanlardır. Örnek: Sel, fırtına, çığ. ⛈️
Seçenekleri incelediğimizde;
- Sel, Çığ ve Fırtına meteorolojik/hidrolojik kökenlidir.
- Erozyon, dış kuvvetlerin etkisiyle toprağın taşınmasıdır.
- Deprem ise yer kabuğundaki kırılmalar (fay hatları) sonucu oluştuğu için jeolojik bir afettir. ✅
Örnek 2:
Türkiye, genç oluşumlu bir ülke olması nedeniyle tektonik deprem riskinin yüksek olduğu bir kuşakta yer alır. Ülkemizde üç ana fay hattı bulunmaktadır.
Aşağıdaki şehirlerden hangisi Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF) üzerinde yer alan ve deprem riski yüksek olan illerimizden biridir?
A) Konya
B) Erzincan
C) Mardin
D) Karaman
E) Antalya
Aşağıdaki şehirlerden hangisi Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF) üzerinde yer alan ve deprem riski yüksek olan illerimizden biridir?
A) Konya
B) Erzincan
C) Mardin
D) Karaman
E) Antalya
Çözüm:
Türkiye'deki ana fay hatlarını hatırlayalım:
- KAF (Kuzey Anadolu Fay Hattı): Saros Körfezi'nden başlar, Marmara Denizi, Bolu, Tokat üzerinden Erzincan ve Varto'ya kadar uzanır. 📍
- DAF (Doğu Anadolu Fay Hattı): Hatay'dan başlar, Kahramanmaraş, Elazığ ve Bingöl'e uzanır.
- BAF (Batı Anadolu Fay Hattı): Ege Bölgesi'ndeki graben alanlarını kapsar.
Konya, Karaman ve Mardin gibi illerimiz deprem riskinin nispeten daha düşük olduğu masif veya eski kütlelere yakın alanlardır. Erzincan ise KAF üzerindeki en aktif ve riskli bölgelerden biridir. ✅
Doğru Cevap: B
Örnek 3:
Heyelan, yer göçmesi veya kütle hareketleri olarak tanımlanır. Bir bölgede heyelan oluşabilmesi için bazı doğal faktörlerin bir araya gelmesi gerekir.
Aşağıdakilerden hangisi heyelan oluşumunu artıran faktörlerden biri değildir?
A) Eğimin fazla olması
B) Yağış miktarının yüksek olması
C) Tabakaların eğime paralel uzanması
D) Toprağın killi yapıda olması
E) Arazinin ağaçlandırılması
Aşağıdakilerden hangisi heyelan oluşumunu artıran faktörlerden biri değildir?
A) Eğimin fazla olması
B) Yağış miktarının yüksek olması
C) Tabakaların eğime paralel uzanması
D) Toprağın killi yapıda olması
E) Arazinin ağaçlandırılması
Çözüm:
Heyelanı tetikleyen unsurları inceleyelim:
- Eğim: Yer çekimi etkisiyle kütlenin aşağı kaymasını kolaylaştırır. \( x > 30^\circ \) gibi yüksek eğimler riski artırır. 📐
- Yağış: Toprağın suya doygun hale gelerek ağırlaşmasını ve kayganlaşmasını sağlar. 🌧️
- Killi Yapı: Kil, suyu emdiğinde şişer ve kaygan bir yüzey oluşturur.
- Tabaka Uzanışı: Tabakaların eğime paralel olması kaymayı hızlandırır.
Ağaçlandırma ise erozyonu önlemede çok etkilidir ancak çok büyük kütle hareketleri olan heyelanları durdurmada etkisi oldukça sınırlıdır. Hatta bazen ağaçlandırma heyelanı engellemez, aksine köklerin toprağı tutması erozyon içindir. Ancak soruda "artıran faktör" sorulduğu için ağaçlandırma bir risk artırıcı değil, aksine koruyucu bir önlemdir. ✅
Doğru Cevap: E
Örnek 4:
Erozyon, toprağın üst kısmının dış kuvvetler (su ve rüzgar) tarafından taşınması olayıdır. Türkiye topraklarının yaklaşık % 80 gibi büyük bir kısmı şiddetli erozyon tehlikesi altındadır.
Erozyonla mücadele ederek sürdürülebilir bir çevre oluşturmak isteyen bir çiftçinin aşağıdakilerden hangisini yapması yanlış bir uygulama olur?
A) Tarlasını eğime dik sürmesi
B) Nadas yerine nöbetleşe ekim yapması
C) Mera alanlarını aşırı otlatmaya açması
D) Eğimli yamaçlarda taraçalama (sekileme) yapması
E) Bitki örtüsünü koruması ve ağaçlandırma yapması
Erozyonla mücadele ederek sürdürülebilir bir çevre oluşturmak isteyen bir çiftçinin aşağıdakilerden hangisini yapması yanlış bir uygulama olur?
A) Tarlasını eğime dik sürmesi
B) Nadas yerine nöbetleşe ekim yapması
C) Mera alanlarını aşırı otlatmaya açması
D) Eğimli yamaçlarda taraçalama (sekileme) yapması
E) Bitki örtüsünü koruması ve ağaçlandırma yapması
Çözüm:
Erozyonu önlemek ve toprağı korumak için yapılması gerekenler:
- Eğime dik sürmek: Suyun akış hızını keser. 🚜
- Nöbetleşe ekim: Toprağın her yıl bitki örtüsüyle kaplı kalmasını sağlar (Nadas toprağı savunmasız bırakır).
- Taraçalama: Basamaklandırma yaparak suyun hızını azaltır.
Mera alanlarının aşırı otlatılması, toprağı koruyan otların yok olmasına ve toprağın rüzgar/su etkisine açık hale gelmesine neden olur. Bu durum erozyonu şiddetlendirir. Sürdürülebilirlik ilkesine aykırıdır. ❌
Doğru Cevap: C
Örnek 5:
Modern afet yönetimi, sadece afet sonrası müdahaleyi değil, afet öncesi alınacak önlemleri de kapsayan bir döngüdür. Bu döngüye "Bütünleşik Afet Yönetimi" denir.
Aşağıdaki faaliyetlerden hangisi bu döngünün "Zarar Azaltma ve Hazırlık" aşamasında yer alan sürdürülebilir bir çalışmadır?
A) Deprem sonrası arama kurtarma çalışmalarının başlatılması
B) Evsiz kalan afetzedeler için geçici barınma alanları kurulması
C) Bölgeye acil tıbbi yardım ve gıda malzemesi ulaştırılması
D) Halkın afet bilinci eğitimi alması ve erken uyarı sistemlerinin kurulması
E) Hasar gören binaların enkaz kaldırma çalışmalarının yapılması
Aşağıdaki faaliyetlerden hangisi bu döngünün "Zarar Azaltma ve Hazırlık" aşamasında yer alan sürdürülebilir bir çalışmadır?
A) Deprem sonrası arama kurtarma çalışmalarının başlatılması
B) Evsiz kalan afetzedeler için geçici barınma alanları kurulması
C) Bölgeye acil tıbbi yardım ve gıda malzemesi ulaştırılması
D) Halkın afet bilinci eğitimi alması ve erken uyarı sistemlerinin kurulması
E) Hasar gören binaların enkaz kaldırma çalışmalarının yapılması
Çözüm:
Afet yönetiminin aşamalarını inceleyelim:
- Müdahale: Afet anında ve hemen sonrasında yapılan işlerdir (A, B, C ve E seçenekleri bu gruptadır). 🚑
- Zarar Azaltma ve Hazırlık: Afet yaşanmadan önce yapılan, can ve mal kaybını en aza indirmeyi hedefleyen planlı çalışmalardır. 🛡️
Halkın eğitimi ve erken uyarı sistemleri (örneğin tsunami uyarı sistemleri), afet gelmeden önce hazırlıklı olmayı ve zararı minimize etmeyi sağlar. Bu, sürdürülebilir bir toplum yapısı için kritiktir. ✅
Doğru Cevap: D
Örnek 6:
Son yıllarda büyükşehirlerde kısa süreli ama şiddetli yağışlar sonrası şehirsel sel ve taşkınlar daha sık görülmeye başlanmıştır.
Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Şehirlerdeki ağaç sayısının artması
B) Betonlaşma nedeniyle toprağın suyu emme kapasitesinin azalması
C) Şehirlerin deniz seviyesinden çok yüksekte kurulması
D) Akarsu yataklarının genişletilmesi
E) Binaların çok katlı inşa edilmesi
Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Şehirlerdeki ağaç sayısının artması
B) Betonlaşma nedeniyle toprağın suyu emme kapasitesinin azalması
C) Şehirlerin deniz seviyesinden çok yüksekte kurulması
D) Akarsu yataklarının genişletilmesi
E) Binaların çok katlı inşa edilmesi
Çözüm:
Günlük hayatta karşılaştığımız şehir sellerinin nedenleri şunlardır:
- Doğal zeminlerin (toprak) asfalt ve betonla kaplanması. 🏗️
- Yağmur suyunun yeraltına sızamaması.
- Altyapı (kanalizasyon) sistemlerinin yetersiz kalması.
Doğal bir arazide yağışın % 90 kadarı toprak tarafından emilebilirken, betonlaşmış bir şehirde bu oran % 10 seviyesine düşer. Geri kalan su yüzey akışına geçerek sele neden olur. ✅
Doğru Cevap: B
Örnek 7:
Tsunami, dev dalgalar anlamına gelir ve kıyı bölgelerinde büyük yıkımlara yol açabilir.
Buna göre, bir denizde veya okyanusta tsunami oluşabilmesi için aşağıdaki olaylardan hangisinin meydana gelmesi gerekir?
A) Ay'ın çekim gücüyle oluşan gelgit olayı
B) Şiddetli bir fırtına veya kasırga
C) Deniz tabanında meydana gelen deprem veya volkanizma
D) Küresel ısınma sonucu buzulların erimesi
E) Aşırı yağışlar sonucu nehirlerin denize fazla su taşıması
Buna göre, bir denizde veya okyanusta tsunami oluşabilmesi için aşağıdaki olaylardan hangisinin meydana gelmesi gerekir?
A) Ay'ın çekim gücüyle oluşan gelgit olayı
B) Şiddetli bir fırtına veya kasırga
C) Deniz tabanında meydana gelen deprem veya volkanizma
D) Küresel ısınma sonucu buzulların erimesi
E) Aşırı yağışlar sonucu nehirlerin denize fazla su taşıması
Çözüm:
Tsunamiyi diğer dalgalardan ayıran en önemli fark kaynağıdır:
- Normal dalgalar rüzgar kökenlidir. 🌬️
- Tsunami ise jeolojik kökenlidir. Deniz tabanında meydana gelen deprem, volkanik patlama veya toprak kayması sonucu su kütlesinin dikey yönde hareket etmesiyle oluşur. 🌊
Okyanus tabanındaki bir kırılma, devasa bir enerji açığa çıkararak dalgaları kıyıya doğru iter. ✅
Doğru Cevap: C
Örnek 8:
Sürdürülebilirlik, bugünün ihtiyaçlarını gelecek nesillerin kaynaklarını tüketmeden karşılamaktır. Doğal afetlerin etkilerini azaltmak da sürdürülebilir kalkınmanın bir parçasıdır.
Aşağıdakilerden hangisi sürdürülebilir çevre politikaları kapsamında afet riskini azaltmaya yönelik bir uygulama değildir?
A) Dere yataklarının ıslah edilmesi ve yerleşime kapatılması
B) Orman alanlarının korunması ve tahribatın önlenmesi
C) Sanayi tesislerinin aktif fay hatları üzerine inşa edilmesi
D) Tarım arazilerinde damlama sulama sistemlerine geçilmesi
E) Kıyı bölgelerinde doğal bitki örtüsü olan mangrovların korunması
Aşağıdakilerden hangisi sürdürülebilir çevre politikaları kapsamında afet riskini azaltmaya yönelik bir uygulama değildir?
A) Dere yataklarının ıslah edilmesi ve yerleşime kapatılması
B) Orman alanlarının korunması ve tahribatın önlenmesi
C) Sanayi tesislerinin aktif fay hatları üzerine inşa edilmesi
D) Tarım arazilerinde damlama sulama sistemlerine geçilmesi
E) Kıyı bölgelerinde doğal bitki örtüsü olan mangrovların korunması
Çözüm:
Sürdürülebilir çevre politikaları, doğayla uyumlu yaşamayı gerektirir:
- Dere yataklarını korumak sel riskini azaltır. 💧
- Ormanları korumak erozyon ve heyelanı önler. 🌳
- Damlama sulama, su kaynaklarını koruyarak kuraklık riskini azaltır.
Ancak sanayi tesislerinin veya konutların aktif fay hatları üzerine yapılması, büyük bir risk oluşturur ve sürdürülebilirlik ilkesine tamamen aykırıdır. Bu durum, olası bir depremde hem ekonomik hem de çevresel felakete davetiye çıkarır. ❌
Doğru Cevap: CDaha Fazla Soru ve İçerik İçin QR Kodu Okutun
https://www.eokultv.com/atolye/10-sinif-cografya-afetler-ve-surdurulebilirlik-cevre/sorular